تاریخ تحلیلی آندلس صفحه 271

حوزه از ادبیات پدید آمدند؛ کسانی مانند ابن منظور، ابن هشام، ابن عصفور و... که آثار آنها تا چندین قرن، از جمله منابع درسی در سراسر جهان اسلام بود.

5- تاریخ و جغرافیا

مرابطین و موحدین، عنایت خاصی به تاریخ نگاری حوادثِ عصر (1) و نیز، جغرافیا از خود نشان می دادند؛ در دربار آنها، نام چندین جغرافی دان و مورّخ بنام به چشم می خورد که آثار ماندگاری از آنها به جا مانده است. در زمینه تاریخ و جغرافیا در عصر مرابطی و موحدی، آثار علمی متعددی تولید شد و مکتب خاصی در تاریخ و جغرافیا در آندلس پدید آمد؛ کتاب هایی هم چون: «اخبار بصره»، «اخبار سجلماسه» و «اخبار نکور» از محمد بن یوسف وراق و «تاریخ دوله اللمتونیه» از ابن صیرفی، از جمله آثار عصر مرابطی؛ (2) «المعجب»، «المن بالامامه»، «اخبار المهدی» از بیدق در شمارِ مهم ترین نوشته های تاریخی عصر موحدی محسوب می شوند که در دسترس می باشد.

پیشرفت های چشم گیری در زمینه اطلس کشورهای جهان و جغرافیای کیهانی حاصل شد؛ (3) نقشه های جغرافیایی دقیقِ دریایی تنظیم گردید (4) و منابع جغرافیایی متعددی پدید آمد که جزو منابع اصلی علم جغرافیا در تمدن اسلامی است؛ در این زمینه، دو کتاب بکری (5) (د478ه) و کتاب محمد بن ایوب غرناطی و نیز نوشته های ابن خطیب (6) قابل ذکر است؛ هم چنین در این زمینه می توان به سفرنامه های آندلسی اشاره نمود؛ از جمله سفرنامه عبدالله بن احمد بن عربی (د543ه)، (7) سفرنامه ابوحامد غرناطی (د565ه)، سفرنامه ابن جبیر

1- (1) . قرن ششم، هفتم و هشتم هجری در غرب اسلامی با رشد فزاینده تاریخ نگاری اسلامی روبه رو شد؛ ریشه های این حرکت در قرن پنجم و ششم و هفتم در دولت مرابطین و موحدین در مغرب و آندلس نهاده شد، اما ثمره آن در قرن هشتم با اوج تاریخ نگاری غرب اسلامی به عمل آمد.
2- (2) . حسن، تاریخ الحضاره الاسلامیه فی عهد مرابطین و موحدین، ص504.
3- (3) . گروؤس، ترجمه دامادی، گزارش زندگی در اسپانیای مسلمان، ص54.
4- (4) . همان، ص53.
5- (5) . المسالک و الممالک و معجم ما استعجم من اسماء امکنه و البقاع.
6- (6) . مشاهدات لسان الدین خطیب فی بلاد مغرب و الآندلس و معیار الاختیار فی معاهد و الاثار و... .
7- (7) . ترتیب الرحله للترغیب فی الله از منابع مقرّی در مقرّی تلمسانی، نفح الطیب و سایر آندلس است و اثر مهم ابو حامد غرناطی تحفه الالباب و نخبه الاعجاب.