تاریخ تحلیلی آندلس صفحه 323

آندلس باقی ماندند، از مهم ترین راه های دسترسی دولت های مهاجم اروپایی و اسپانیایی به معارف اسلامی بود.

13. سقوط علمی مسلمانان

حوادث متعددی در عرصه فرهنگ و اندیشه در غرب اسلامی روی داد که به تدریج منجر به تضعیف بنیه علمی مسلمانان شد و عقب نشینی آنها از صحنه فعالیت های علمی را به دنبال داشت: عواملی که این وضعیت را ایجاد کردند عبارتند از:

1. جمود اندیشه فقهی و کلامی و حاکمیت تقلید و استبداد فقهای مالکی و سلفی گری در مغرب و آندلس و نیز، حذف کامل سایر مذاهب فقهی از غرب اسلامی؛

2. محدود شدن فعالیت های فلسفی به اقلیّتی نادر از علمای مسلمان و سرکوب علمایی که اندیشه آنها رنگ فلسفی داشت؛

3. آواره شدن دانشمندان اسلامی آندلس، بین مغرب، مصر، مراکش، تونس و بلاد شام و مهاجرت انبوهی از نخبگان علمی آندلس به نقاط مختلف؛

4. فروپاشی نظام آموزش اسلامی و از دست رفتن بالندگی و پویایی آن در اثر حاکمیّت پدیده «مختصرات»؛

5. رقابت امرا بر سر علما؛ چرا که بسیاری از علمای آندلس، به سبب رقابت دولت حفصی و بنی مرین بر سر دانشمندان، جان خود را از دست دادند و یا آواره شدند. ابوالحسن مرینی در اشغال دوّم تونس، باعث مرگ چهار صد تن از این افراد شد؛ زیرا چند کشتی از آنها هنگام ترک تونس غرق شد؛

6. نزاع دائم بربر- آندلسی که تعصّب علمای بربر نسبت به علمای آندلس را به همراه داشت؛

7. سطح نازلِ فرهنگ اسلامی: سطح فرهنگ اسلامی در بین اقشار مردم تنزل پیدا کرد؛ حقایق قرآنی بین عموم مردم مهجور ماند؛ به طوری که بسیاری از مردم، حتی از روخوانی قرآن عاجز بودند. شاطبی (790ه) در فتاوای خود این پدیده را از علل انحطاط دانسته است. (1)

تا این جا به مجموعه ای از علل که دست به دست هم داده و زمینه سقوط آندلس را