تاریخ تشکیلات در اسلام صفحه 107

دیگر از وزارت چند اموی یاد کرده است که وظایف وزیر را انجام می دادند. (1)

با ظهور دولت بنی عباس،نهاد وزارت با تکیه بر وزرای ایرانی جایگاه کلاسیک خود را به دست آورد و وزیر،نایب سلطان در همه امور گردید؛به طوری که نام وزیر مصادف با جامع ارباب قلم و سیف شد و همه مقامات سلطانی به جز حاجب تحت قدرت و اختیار وزیر درآمد.هم زمان در حوزه دولت فاطمی مصر نیز وزیر مقام بالایی به دست آورد؛تا آن جا که وزرا بر سلاطین و خلفا استبداد ورزیدند و این استبداد وزیر بر خلیفه نقطه عطفی در مقام وزارت است که آخرین مرحله تکامل وزارت در دوران طلایی تشکیلات اسلامی است؛از جمله این وزرا،صلاح الدین ایوبی(م589ه)است که بر خلیفه فاطمی استبداد ورزید و خود را«ملک»نامید و سرانجام با همین شیوه طومار فاطمیان را در هم پیچید. (2)

در دوره دوم عباسی،وزیر قدرت قانونی پیدا کرد و مقام وزارت به اوج کمال قانونی رسید و وزیر به دلیل کیفیت و کمیت اختیاراتی که داشت،جایگاه خاص قانونی پیدا کرد.در عصر عباسی نیز وزیر همه کارهای دولت را سامان می داد و نایب خلیفه بود؛اگرچه در دوره اول عباسی مقام وزیر متزلزل بود و اکثر وزرای سلف جان بر سر وزارت نهادند. (3)

2-اقسام وزیر

اشاره

محققان تشکیلات اسلامی،براساس حد قانونی قدرت وزیر و دایره نفوذ و چگونگی شکل گیری آن،دو شکل جداگانه از وزارت معرفی کرده اند:

1- (1) .معاضیدی،ص23.
2- (2) .قلقشندی،صبح الاعشی،ج3،ص428.
3- (3) .ابن طقطقی،ص210.