تاریخ تشکیلات در اسلام صفحه 108

الف)وزارت تفویض

در وزارت تفویض،امام و خلیفه تدبیر امور را به اجتهاد وزیر واگذار می کند و دایره اختیارات وزیر،عام و در همه امور(عموم النظر)است و او نایب سلطان و امام است.این گونه وزارت همواره در معرض سوء استفاده از اختیارات نامحدود وزیر است.

لذا شروط امامت در صلاحیت وزیر تفویض شده است و فقها روابط متقابلی برای خلیفه و وزیر تفویض بر شمرده اند که مانع از فساد در روابط آنها بشود. (1)به عقیده آنها این قسم از وزارت نیازمند تقلید و عقد با الفاظ و کتابت است.امام در نامه تقلید وزیر تفویض،دایره اختیارات وزیر تفویض که عموم نظر است و نیز نیابت او را باید با این عبارت قید کند:«قلدتک ما إلی نیابه عنّی». (2)

هنگامی که قدرت وزیر بیش از سلطان است،وزیر در مقام استبداد بر سلطان خواهد بود چون همه امور در اختیار وزیر است و به تعبیر ابن خلدون«یکون الوزیر مستبداً علیه»،یعنی وزیر نظر و اراده خود را بر سلطان تحمیل می کند. (3)در وزارت تفویض،وزیر از جانب خلیفه انتخاب می شود و تدبیر امور به رأی وزیر است و سلطان در آن دخالت مستقیم ندارد.در این حالت،وزیر اختیار مطلق در عزل و نصب مقامات و تصرف در اموال دارد و در صدور احکام مستقل بوده و حتی در اعلان جهاد نیز صاحب اختیار است.یحیی بن خالد برمکی و پسران او فضل و جعفر(برامکه)از مشهورترین وزرای تفویض یا وزرای مختار بودند که خدمات شایانی به دولت عباسی نمودند.در عصر مأمون،وزارت تفویض

1- (1) .ابن الفراء،ص30.
2- (2) .همان،ص29.
3- (3) .مقدمه ابن خلدون،ص423.