تاریخ تشکیلات در اسلام صفحه 115

خلافت و دولت عباسی رو به ضعف و نقص نهاد؛زیرا امرا و صاحبان شمشیر بر مملکت چیره شده بودند (1)و مقام وزارت خرید و فروش می شد؛چنان که ابن مقله با 500/000 دینار برای بار سوم به وزارت رسید. (2)بدین سان آشفتگی سیاسی در سراسر ایران و مناطق مجاور و نیز نفوذ نظامیان و فتنه های بسیار و تزلزل در قدرت وزارت،زمینه های پیدایش مقام امیرالامرایی را فراهم ساخت.خلیفه عباسی(راضی بالله)ناچار شد برای کنترل امور،وزارت را به سه تن واگذار کند،اما سرانجام کار دولت عباسی را به ابن رائق،نظامی تُرک که و الی شهرهای بصره و واسط بود سپرد و به او لقب«امیرالامراء»[أمره الأمراء،أماره الأمراء]داد؛ (3)چون قدرت او افزون شد و عزل و نصب و الیان با او بود و مقامش از وزیر بالاتر رفت و تدبیر مالیات و امور مهم کشور با او بود؛نام ابن رائق را در خطبه ها همنام خلیفه می خواندند. (4)در سال 326هجری،«بَجْکم»نظامی ترک دیگری نیز مقام امیرالامرایی را به زور به دست آورد. (5)

در عهد محمد بن رائق و بجکم،امیرالأمرا حاکم مطلق بود (6)و مقام وزارت را به پایین ترین مرتبه رساند و هیچ قدرتی برای وزیر باقی نگذاشت؛به طوری که وظایف وزیر،به حضور در مراسم و جشن ها و تشریفات محدود شد و هیچ گونه دخالتی در امور ادارات و تدبیر امور شهرها و ولایات نداشت و همه امور به وسیله ابن رائق و کاتب او انجام می گرفت.به اشاره او(ابن رائق)خلیفه ناچار شد فضل

1- (1) .ابن طقطقی،ص384.
2- (2) .ابن طقطقی،ص373،382؛قلقشندی،ج3،ص11.
3- (3) .ابن مسکویه،ج5،ص443.
4- (4) .ابن مسکویه،ج5،ص44.
5- (5) .ابن طقطقی،ص385.
6- (6) .قلقشندی،صبح الاعشی،ج4،ص163.