تاریخ تشکیلات در اسلام صفحه 124

دیوان خواجه یا دیوان وزارت بود که کنار دیگر دیوان های عصر غزنوی،یعنی دیوان استیفاء،دیوان عرض و دیوان رسالت،قرار گرفته بود. (1)وزارت در عصر غزنوی همان اهمیت دوره بویهی را حفظ کرد و از آن به نام دیوان وزیر (2)و دیوان وزارت و دیوان خواجه یاد شده است.در عصر غزنوی سلطان همه مشاغل را به وزیر می سپرد و خلعت وزارت را به اهل قلم و ادب و علم و توانایی می پوشاند و وزرا از ثبات فوق العاده ای برخوردار بودند.ابوالعباس فضل بن احمد اسفراینی از ابتدای سلطنت محمود غزنوی،به مدّت هفده سال عهده دار منصب وزارت بود. (3)

عصر بویهی و استمرار آن در عصر غزنوی،عصر قدرت تشکیلات اسلامی و تأسیس دولت های ایرانی-اسلامی است؛تولید چندین کتاب در باب تشکیلات اداری،دوره بویهی و دوره غزنوی را تبدیل به دوره توسعه کتاب های«آداب الملوک»کرده است.در عصر غزنوی ناپایداری شغل برخی از وزرا به جهت مسائل مالی برقرار بود و خطرات همیشگی مشاغل دیوانی و دولتی،همچنان نهاد وزارت و وزیر را تهدید می کرد.جریان مصادره اموال وزرا در عصر سلجوقی به صورت توسعه یافته تر به خلفای عباسی نیز کشیده شد.عباسیان کار مصادره را به هنر زیبایی تبدیل کرده بودند و برای«دیوان المصادره»را ایجاد کرده بودند. (4)سلاطین غزنوی نیز همچون اربابان عباسی خود،«مستخرج»یا اقرارگیر داشتند که معادل«مطالب»یا مناظر عباسی بود. (5)این فرد با آلات شکنجه از وزیر اقرار

1- (1) .بیهقی،ص12،211.
2- (2) .نرشخی،ص31.
3- (3) .عقیلی،صفحات متعدد.
4- (4) .ابن مسکویه،ج5،ص73،74،224.
5- (5) .ابن مسکویه،ج5،ص224.