تاریخ تشکیلات در اسلام صفحه 14

«خزاعی تلمسانی»(م786ه)و مقلد و محرر او«کتانی»(م1375ه(دو مغربی هستند که آثارشان به ترسیم چهره اداری حکومت پیامبر صلی الله علیه و آله اختصاص دارد؛چراکه مدعی هستند رسول خدا صلی الله علیه و آله،بنیان گذار تشکیلات اسلامی است.در بسیاری از منابع نیز تنظیمات اسلامی و مفاهیم مربوط به آن به طور استطرادی آمده است که به برخی از آنها اشاره می کنیم:

1.منابع رجالی؛الولاه وکتاب القضاه کندی(م350ه)و اخبار القضاه وکیع(م306ه)و نیز آثار الوزراء ابوالرجاء قمی(م584ه)که کارگزاران دولت های اسلامی را معرفی کرده است.

2.منابع مربوط به فتوحات؛مانند فتوح بلاذری،الفتوح ابن اعثم و فتوح ابن عبدالحکم(مربوط به مصر)و فتوح افریقیه.

3.تألیفات جغرافیایی به ویژه البلدان یعقوبی که خود در رأس دیوان برید(مهم ترین اداره و ترتیب اداری خلافت اسلامی)بوده است،اهمیت ویژه ای در تاریخ تشکیلات دارند.الاعلاق النفیسه ابن رسته،احسن التقاسیم مقدسی و صوره الارض ابن حوقل نیز بیان کننده اخبار تشکیلاتی قابل توجهی است.

4.در میان تاریخ های عمومی،تاریخ طبری و مسعودی،مهم ترین اعمال تشکیلاتی و مؤسسات و وظایف اداری مسلمانان و برخی حوادث مهم اداری،مانند تغییر زبان دیوان از فارسی به عربی و تأسیس دیوان های جدید مورد نیاز در دولت های اسلامی را گزارش کرده اند.

5.از مهم ترین نوشته های تاریخی،کتاب های تاریخ محلی شهرها است؛مانند تاریخ قم که در نوع خود از بهترین گزارش ها درباره تشکیلات اداری،تقسیمات کشوری و وظایف دیوان های مالی خلافت عباسی،به ویژه در قم است.تاریخ مکه ازرقی و تاریخ مدینه ابن شُبَّه نیز به بسیاری از مناصب اداری اشاره کرده است.