تاریخ تشکیلات در اسلام صفحه 140

سازمان اداری و دیوان ها

1-دیوان در تشکیلات عصر پیامبر صلی الله علیه و آله و راشدین

چنان که گذشت،براساس منابع تاریخی و دیدگاه بیشتر محققان اصل واژه«دیوان»فارسی است.خزاعی تلمسانی و کتّانی به اصالت ایرانی بودن این واژه تصریح کرده اند. (1)تاریخ تأسیس دیوان نیز به اشاره«هرمزان»از کارگزاران بلندپایه ایرانی که در اسارت مسلمانان بود،باز می گردد (2)واژه دیوان در زبان فارسی به معنای«دفتر»است و به طور مجاز،بر مکانی که دفاتر در آن نگه داری می شد اطلاق شده است.ماوردی و ابن الفراء دو وجه تسمیه دیوان را آورده اند. (3)عرب،اصطلاح اداری دیوان را پس از توسعه قدرت عربی،برای سامان دادن به امور خلافت و امپراتوری اسلامی-با توجه به نیازهای روز افزون اداری-توسعه داد.در تعریف کلاسیک،دیوان برای حفظ حقوق مالی و اداری و اجرایی و نظامی و

1- (1) .تلمسانی،ص239.
2- (2) .طبری،ج2،ص521،397؛ماوردی،ص190،ابن طقطقی،ص113؛قلقشندی،صبح الاعشی،ج13،ص106؛محمدی،پیوست ها،ص450.
3- (3) .ماوردی،ص249؛ابن الفرا،ص237.