تاریخ تشکیلات در اسلام صفحه 141

سیاسی سلطنت تأسیس شده است. (1)به طور طبیعی،نخستین دیوان برای تنظیم امور سیاسی،اقتصادی و اجتماعی عموم مردم که افرادی نظامی بودند و فتوح اسلامی را به عهده داشتند،به وجود آمد و سپس دیوان هایی در سراسر امپراتوری اسلامی ایجاد شد؛در هر ولایت و منطقه با توجه به مقتضیات محلی،زبان،فرهنگ،آداب و رسوم آن و جهت تنظیم امور مردم بومی،سه دیوان جند،رسائل و خراج تأسیس شد.در عین حال واژه«دیوان المدینه»در عصر راشدین به طور مطلق و بدون توجه به نوع آن آمده است. (2)دیوان مدینه را چند کاتب و متخصص در انساب عرب(نسّابه)اداره می کردند.همین دیوان ها در مراکز کوفه،بصره،فسطاط و دمشق (3)در کنار دیگر دیوان های بومی ایرانی و بیزانسی (4)به اداره امور مالی و نظامی می پرداختند که بعضی از آنها-مانند دیوان قم-تا نیمه قرن سوم-چنان که خواهد آمد-شکل ایرانی خود را حفظ کردند.این شیوه عملکرد دیوان خراج تا پایان عصر اموی مرسوم بود. (5)

این دیوان ها بسیار ساده و محدود بودند و سپس با تفاوت شرایط،گسترده و پیچیده شدند.در بررسی دیوان ها باید بین دیوان های مرکزی و محلی در مناطق مختلف تفاوت قایل شد؛دیوان های مرکزی را مسلمانان تأسیس کردند و در پایتخت مستقر بود،اما دیوان های محلی استمرار دیوان های پیشین بود که

1- (1) .ابن الفراء،ج2،ص36.
2- (2) .ابن مسکویه،ج1،ص453.
3- (3) .جهشیاری،ص23.
4- (4) .جهشیاری،ص38.
5- (5) .ابوعبید،ص569،520؛بلاذری،ص459،457،45؛مقریزی،ج1،ص150؛ابن مسکویه،ج1،ص 86؛طبری،ج2،ص60؛مسعودی،ج2،ص 588؛ابویوسف،ص27.