تاریخ تشکیلات در اسلام صفحه 143

-اسلامی است؛ازاین رو امور اداری در آن بسیار توسعه یافت.توسعه دیوان در عصر اموی از جهت افزایش تعداد دیوان ها و نیز از جهت کیفی و محدوده و قدرت عمل دیوان صورت گرفت.بیان قوانین داخلی دیوان ها یکی از موارد توسعه کیفی است.در این نوشته،مهم ترین دیوان های عصر اموی را که در منابع از آنها یاد شده است،به ترتیب ذکر می کنیم:

الف)دیوان خراج

«دیوان خراج دمشق»از مهم ترین دیوان های دولت و دیوان مرکزی آن بود که به طور مطلق به آن الدیوان می گفتند و مسؤلیت سازمان خراج و جمع آوری اموال را به عهده داشت.کاتب اول آن در اوایل حکومت امویان،«سرجون بن منصور رومی»مولی معایه (1)بود؛زیرا زبان این دیوان پیش از تعریب در بلاد شام،یونانی و در سایر بلاد-چنان که گذشت-به زبان بومی بود.کاتب دیوان خراج در حمص،«ابن اوثال مسیحی»بود. (2)

ب)دیوان جند

شکل ساده این دیوان در عصر پیامبر صلی الله علیه و آله تأسیس شد؛ایشان فرمود:نام هرکس که اسلام بر زبان می آورد برای من بنویسید. (3)در عصر خلیفه اول و دوم تغییراتی به آن اضافه شد و در این دفاتر،اسامی مبارزان و اوصاف آنها و نسبت و میزان حقوق آنها به شکل دقیق تری ثبت شد. (4)

1- (1) .طبری،ج3،ص280،275.
2- (2) .جهشیاری،ص27.
3- (3) .کتانی،ص108.
4- (4) .صبحی صالح،ص315.