تاریخ تشکیلات در اسلام صفحه 152

امری لازم و ضروری شد.البته دیوان های مرکزی از آغاز عربی بود،اما دیوان های مربوط به نقاط دور از مرکز خلافت،بومی بود؛حتی برخی از نقاط مانند قم،تا نیمه قرن سوم همچنان دیوان هایش به زبان پهلوی بومی بود. (1)

تعریب دیوان ها از جهت اقتصادی اهمیت بسیاری داشت و تعریب شعایر روی سکه ها گام بزرگی به سوی استقلال اقتصادی خلافت عربی بود.کار تعریب از سال74-75ه،با تعریب نقود آغاز شد.در سال 81 هجری،به طور رسمی دیوان خراج در شام،عربی شد و کارگروهی عربی عهده دار آن شدند.در سال 83 هجری(702م)دیوان خراج در عراق عربی شد؛در سال 87 هجری(705م)دیوان مصر عربی شد و در سال 124 هجری(741م)دیوان مشرق نیز عربی گردید.بلاذری انگیزه تعریب دیوان ها را در قالب داستان برخورد بین دبیر ایرانی حجاج«زادان فروخ بن بیری»و دستیار عرب او«صالح بن عبدالرحمن»آورده است؛زادان به صالح گفت:بدون من کار دیوان متوقف می شود و صالح در پاسخ گفت:اگر اراده کنم دیوان را به عربی برگردانم این کار را خواهم کرد و پس از مرگ زادان،دستیار او صالح کار دیوان حجاج را به دست گرفت و از برخورد خود با زادان در مورد دیوان به حجاج گفت و اراده او را بر نقل دیوان به عربی برانگیخت. (2)جهشیاری، (3)ماوردی دلایل دیگری نیز آورده اند.مقریزی هم از کراهت اصحاب در معامله با مسکوکات دارایی علایم فارسی و رومی سخن گفته است. (4)

1- (1) .تاریخ قم،ص30.
2- (2) .بلاذری،ص298.
3- (3) .جهشیاری،ص67.
4- (4) .مقریزی،ص15.