تاریخ تشکیلات در اسلام صفحه 153

4-دیوان ها در تشکیلات خلافت عباسی

اشاره

در دوره طولانی حکومت عباسی،دیوان ها توسعه کمی و کیفی پیدا کرد و بغداد الگوی دیوانسالاری اسلامی شد،سامانیان،طاهریان و بسیاری از دولت های نیمه مستقل وابسته به آنها به شیوه عباسیان به اداره امور می پرداختند بنیاد تشکیلات آنها و در آغاز آن ایرانی است البته خلافت عباسی در انواع دیوان ها به ویژه دیوان رسائل و دیوان برید،از اطلاعات و اخبار محفوظ دربار امویان هم استفاده کردند؛و آن را طبق نیازها و مصالح و شرایط زمان خویش تغییر دادند.نظام اداری عباسیان،مرکز محور بود و منصب وزارت و دیوان ها تنها بر کار سایر دیوان ها نظارت داشت و دفاتر آنها را مورد بررسی قرار می داد.به عقیده محققان هر یک از این دیوان ها به منزله وزارت در عصر ما است. (1)در رأس هر دیوان یک صدر یا رئیس و یا وزیر قرار داشت. (2)

دوره عباسی نیز عصر توسعه کمی و کیفی دیوان ها است؛از جمله روش های جدید اداری در دیوان های عهد عباسی،تهیه نمونه مشخصی از پیمان و حکم آماده مکتوب برای و الیان بود که نیاز به درج نام و الی یا امیر معین در آن نبود.برای مثال زمانی که منصور،خلیفه اول عباسی«معن بن زاید شیبانی»را و الی یمن کرد،از زیر بالش خود حکمی را برداشت و اسم معن را در آن قرار داد و به او داد.

در دیوان های عصر عباسی از فقها نیز استفاده می شد و و الی در اداره شهر از آنها کمک می گرفت.یعقوبی به این پدیده اموی که در دوره عباسی توسعه فوق العاده یافت اشاره کرده و در پایان ذکر هر خلیفه،اسامی فقهای عصر او را آورده است. (3)

1- (1) .ابراهیم حسن،ج2،ص234.
2- (2) .ابن فوطی،صفحات متعدد.
3- (3) .یعقوبی،ج2،ص282،301،315.