تاریخ تشکیلات در اسلام صفحه 157

جهت نظارت هر چه بیشتر و متمرکز بر دیوان ها تأسیس دیوان اصول در کنار دیوان«زمام الازمه»بود، (1)در عهد قاهر عباسی،دیوان اصول به وزیر«مادرائی»داده شد. (2)این دیوان موظف به بازرسی و نظارت بر نظام اداری عباسیان و نیز نظارت و اشراف بر کارکرد دیوان های مرکزی به ویژه از جهت مالی بود (3)این تحول ریشه های ایرانی داشت؛زیرا در میان دبیران دولت ساسانی،دبیری با عنوان«صاحب الزمام»وجود داشته که متصدی مهرهای پادشاه بوده است. (4)این سازمان جدید حاکی از توسعه کارکرد دیوان ها و نشانه پیچیدگی ارتباط اداری پیشرفته بین نهادهای عالی رتبه اداره مرکزی است؛ازاین رو شخصیت های بلندپایه ای چون فضل بن ربیع آن را در اختیار داشتند که در عهد هادی وزیر خاتم و ازمه بود. (5)از دیگر ابتکارات و توسعه کیفی و کمی دیوان که در عهد خلیفه معتضد عباسی(279289ه)روی داد،به هم پیوستن دیوان ها و تشکیل دیوان خانه بزرگ دیوان الدار(دیوان الدارالکبیر)بود. (6)پسر او علی بن معتضد مکتفی(289ه)نیز اصلاحاتی انجام داد؛او دیوان ها را سه قسمت کرد:1.دیوان مشرق،2.دیوان مغرب،3.دیوان سواد. (7)در عهد مهدی شرایط گرایش کارمندان و افراد دیوان ها و حقوق ماهیانه آنها معین شد؛او دستور داد علاوه بر جمعه،پنج شنبه را نیز برای کاتبان دیوان ها تعطیل اعلام کردند که تعطیلی دینی جهت عبادت بود.این سنت تا عهد معتصم عباسی برقرار بود تا این که تعطیلی پنج شنبه لغو شد.

1- (1) .صولی،ص87،148.
2- (2) .مسکویه،ج5،ص331.
3- (3) .طبری،ج4،ص564.
4- (4) .محمدی،ص101.
5- (5) .مسکویه،ج5،ص385؛308،ج7،ص501.
6- (6) .ابن مسکویه،ج5،ص220.
7- (7) .ابن مسکویه،ج5،ص510،110،385،167،300،220.