تاریخ تشکیلات در اسلام صفحه 161

وسیع و بزرگ بود و به جز عراق در شهرهای دیگر و حتی در مرزهای اسلامی نیز پراکنده بودند.اما اراضی دولتی مربوط به بیت المال به وسیله دیوان ویژه ای به نام«دیوان صوافی»اداره می شد.در این دوران از دیوان های دیگری همچون از دیوان ضیاع البّر،دیوان الضیاع الخاصه،دیوان الضیاع المستحدثه،دیوان الضیاع العامه،دیوان الضیاع العباسیه،دیوان الضیاع القرابیه دیوان الضیاع المخالفین و چند دیوان ضیاع دیگر نام برده اند. (1)به گزارش مسعودی در مروج الذهب،تعداد خانواده عباسی در عهد مأمون سی هزار نفر بود. (2)و بدین جهت،رسیدگی به امور مالی و مسائل مربوط به اراضی و ممالیک آنها امری مهم برای خلافت عباسی بود.

د)دیوان استخراج

«دیوان استخراج»در اواخر عباسیان تأسیس شد و هدف آن نظارت بر امور مالی و اموال مقامات دولت عباسی از وزرا و کارگزان و و الیان و رؤسای دیوان ها بود.

ه)دیوان خاصه

کار«دیوان خاصه»اداره املاک و آبادی های خلیفه بود که اموال او و اموال وارثین(امرا)پس از او را ثبت می کرد. (3)

و)دیوان جهبذه

در عهد مأمون دیوان ویژه ای که در گذشته شعبه ای از دیوان بیت المال بود تأسیس شد و«دیوان جهبذه»نام گرفت.وظیفه این دیوان،بررسی حساب های

1- (1) .همان.
2- (2) .مسعودی،ج2،ص120.
3- (3) .ابن مسکویه،ج7،ص510؛ج5،ص220.