تاریخ تشکیلات در اسلام صفحه 162

بیت المال و نظارت بر انواع درآمدهای بیت المال و تهیه فهرستی سالیانه ویژه آنها بود. (1)این دیوان،به کار خراج های معوقه،به ویژه بقایا در مصر و قم می پرداخت.مهم ترین حادثه دیوانی در حوزه دیوان جهبذ و خراج در قم اتفاق افتاد و آن هنگامی بود که خلیفه(هارون)در ری مستقر شد؛او در مرزهای قم باستان تجدید نظر کرد و اقلیم قم را به اندازه استان«ایرانوثارث کواذ»ساسانی توسعه داد؛زیرا این توسعه عامل اصلی آبادی و حفظ ثروت و تحصیل خراج بیشتر در آن است. (2)

ز)دیوان موالی و غلامان

در دوره معتصم عباسی،دیوان موالی و غلامان تأسیس شد. (3)وظیفه این دیوان به طور خاص،تنظیم موالی و خدمتکاران مشرقی بود که معتصم آنها را از ماوراءالنهر آورده بود. (4)این دیوان در عصر متوکل توسعه پیدا کرد و دامنه مسؤلیت های آن زیاد شد.

ح)دیوان الجند الشاکریه

دیوان جند در ایام متوکل به علت کثرت سپاهیان مزدور از ترک ها و مغربی ها و سیاهان و...با تغییرات گسترده ای روبه رو شد و«دیوان الجند الشاکریه»نامیده شد.

ط )دیوان المکاتبه و دیوان رسائل(دیوان انشاء)

یکی از ارکان خلافت و دولت در تشکیلات اسلامی«دیوان انشاء»است.این

1- (1) .ابن مسکویه،ج4،ص10و11.
2- (2) .حسن قمی،ص25.
3- (3) .ابن فوطی،ص124.
4- (4) .ابن مسکویه،ص56،248؛374.