تاریخ تشکیلات در اسلام صفحه 163

دیوان در عصر عباسی و پس از آن گسترش فوق العاده ای یافت؛از جمله قلقشندی،انواع فنون کتابت به ویژه در ایام دولت های اسلامی در مصر تا اوایل قرن نهم هجری را ثبت نموده است.او مکاتبات دربار سلطانی و درگاه خلافت که به وسیله دیوان رسائل و انشاء و ادارات وابسته آن صورت می گرفت را در 24 قسم،آورده است و برای هر یک نمونه هایی ذکر کرده است. (1)از جمله مکاتبات در مورد تشویق به جهاد،تبریک اعیاد و نهی مردم از نزاع در دین است:«الصنف الحادی عَشَرَ الکتب فی النهی عن التنازع فی الدین...و قد یکتب السلطان إلی الرعیه بالنهی عن التفاخر بالبادیه و التنازع بالعصبیه».دیوان رسائل به وسیله صاحب رسائل و گروهی از کاتبان که در اختیار او بودند اداره می شد.وزیر بر دیوان رسائل نظارت می کرد و گروهی کاتب عالی رتبه نیز او را یاری می کردند و نسخه نهایی نامه های خلیفه را کاتبان خاصی تهیه می کردند.طبقه بندی و حفظ اسناد بر عهده دیوان های فرعی در دیوان رسائل بود که دیوان الخرائط، (2)دیوان الفض و دیوان التصفح از جمله آنها است.دسته بندی نامه ها براساس برنامه ویژه ای صورت می گرفت و هر سه سال یک بار،نامه ها را به«خزانه بزرگ»برای طبقه بندی انتقال می دادند. (3)

تحول اداری در بنیان اداره در عصر عباسی با تأسیس پنج اداره براساس ویژگی و مهارت کاتبان صورت گرفت و خلفا،کاتبان بلندپایه را به وزارت می گماردند؛به طوری که وزیر معتصم،کاتب او پیش از خلافت بود (4)در عصر عباسی اول،از پنج گروه کاتب نام برده شده است.

1- (1) .قلقشندی،ج8،ص 233 تا 357.
2- (2) .صابی،وزرا،ص109.
3- (3) .خوارزمی،ج5،ابن صیرافی،ص108،103،100،صابی،وزرا،ص109.
4- (4) .مسعودی،التنبیه،ص308.