تاریخ تشکیلات در اسلام صفحه 165

دولت های وابسته به خلافت عباسی،مانند امرای مرابطین نیز حفظ شد.کاتب در عهد مرابطین مسئول امور مالی در هر ناحیه و نیز مسئول دیوان انشاء بود.کاتبان،حافظ سِر،امرای مرابطین بودند و به وزارت می رسیدند.مرابطین وزرای خود را از میان فقهای کاتب انتخاب می کردند. (1)

ی)دیوان برید در عصر عباسی و فاطمی(صاحب الخبر)

دیوان برید از ارکان چهارگانه خلافت عباسی است.بنیان گذاران خلافت عباسی(سفاح و منصور)کار خود را با سازمان دادن جاسوسانی کارآمد آغاز کردند؛«دعاه»عباسی دست کم سه دهه پیش از به قدرت رسیدن عباسیان،دعوت خلافت عباسی را به صورت پنهانی به مهم ترین نقاط جهان اسلام می رساندند؛اگرچه صاحب دعوه و شخص آن در این مدت پنهان بود،امّا ارتباطات ناآشکار گسترده و جلسات پنهانی بسیاری برقرار کردند و این از مشهورات تاریخ است. (2)منصور عباسی زمانی را به مردم اختصاص داده بود تا اخبار را از زبان آنها بشنود؛او ارکان حکومت را«صاحب الخراج،صاحب الشرطه و صاحب البرید»قرار داده بود و صاحب البرید را مهم تر از سه رکن دیگر می دانست.قدرت اطلاعاتی و شبکه گسترده جاسوسانی که منصور به کار گرفت،به حدی بود که مردم شایعات عجیبی راجع به او ساخته بودند. (3)او در مکاتبات خود از رموز استفاده می کرد.به طور معمول«صاحب الخبر»در اوقاتی خاص اخبار را برای خلیفه می آورد و

1- (1) .مراکشی،ص173.
2- (2) .مقریزی،اتعاظ،ج1،ص144و145؛مقریزی،خطط،ج2،ص388،123؛ابن جوزی،ج7،ص347؛ابن اثیر،ج6،ص26.
3- (3) .ابن جوزی،ج8،ص46.