تاریخ تشکیلات در اسلام صفحه 176

سامانی و سلجوقی از آن با عنوان«اسکدار»یاد کرده اند.بیهقی در فرازی از تاریخ خود می نویسد:«پس از آن نماز دیگری پیش امیر نشسته بودم که اسکدار خوارزم را به دیوان آورده بودند،حلقه برافکنده و بر در زده،دیوانیان دانسته بود که هر اسکداری که چنان رسد سخت مهم باشد. (1)اصطلاح«حلقه برافکنده و بر در زده»،به معنای حلقه فلزین یا چرمی است که بر خریطه(کیسه چرمی محل حمل نامه های برید)می زده اند.از حامل نامه های برید در عهد سلجوقی،با واژه«پروانه»(فرانق)یاد شده است. (2)نظام الملک نیز چند فصل را به توضیح اسکداران و مشرفان و صاحب خبر و صاحب برید اختصاص داده است. (3)او در فصلی با عنوان«اندر جاسوسان فرستادن و تدبیر کردن بر صلاح مملکت و رعیت»می نویسد:«باید به همه اطراف همیشه جاسوسان روند بر سبیل بازرگانان و سیاحان و صوفیان و داروفروشان و درویشان و از هر چه می شنوند خبر آورند تا هیچ گونه از احوال چیزی پوشیده نماند...». (4)

اصطلاحات رایج در دیوان های برید در شرق اسلامی،در گزارش خوارزمی:1.برید به معنای بریده دُم،استر و پیکی که بر آن سوار می شود را برید گویند و نیز سکه هایی که در طول راه بنا شده،برید نام دارد؛2.فرانق(پروانه پروانگی)،کسی که بسته های نامه را حمل می کند و خادم نامیده می شود و به فارسی پروانه گفته می شود؛3.مُوَقِّع آن کسی است که بر روی اسکُدار هنگام ورود و خروج مهر می زند؛4.سکه:محلی است که پیک های آماده در آن منزل می کنند،مانند رُباط یا قُبّه؛5.اَسکُدار. (5)

1- (1) .بیهقی،ص320.
2- (2) .خوارزمی،ص66.
3- (3) .نظام الملک،ص72،73،88.
4- (4) .نظام الملک،ص88،89،90.
5- (5) .خوارزمی،ص65.