تاریخ تشکیلات در اسلام صفحه 186

پیامبر صلی الله علیه و آله،براساس آیات قرآن مانند آیه خمس (1)و آیات زکات مشخص گردید و بدین ترتیب پیامبر صلی الله علیه و آله همه درآمدها به جز جزیه و خراج و مالیات های شرعی را باطل اعلام کرد.ماوردی دستاوردهای چهار قرن مسلمانان در خصوص بیت المال را براساس مبانی نظری اسلام تبیین کرده است.به گفته او بیت المال خزانه مرکزی مستقر در پایتخت و محل گردآوری و نگه داری درآمدهای اقلیم ها و شهرها بوده است.در دیوان های خراج محلی،پس از این که و الی هزینه های اداره محلی و مصالح و خدمات بومی را برمی داشت،مبالغی از درآمد را به خزانه مرکزی ارسال می نمود؛زیرا این درآمدها مال مشترک همه مسلمانان است و باید در راه مصالح مشترک آنها صرف شود.

بیت المال در نخستین دولت های اسلامی جایگاه اداری بالایی داشت؛از جمله در دولت سامانی یکی از ادارات مرکزی بوده که از آن به عنوان«دیوان مخزن»یاد شده است. (2)به اموالی که به سوی بیت المال حمل می شد،«حُموُل»اطلاق کرده اند. (3)

به تدریج بیت المال مرکزی از بیت المال خاص-که بیت المال خلیفه بود-جدا شد.درآمد بیت المال خاص از اموال خاص و ارث خلفا و سلاطین و اموال خویشان و نزدیکان و هدایای گران قیمتی که به آنها می رسید و نیز از اموال مصادره تأمین می شد.در کنار بیت المال،دیوان های متعددی وجود داشت که هر یک از آنها مخصوص صنف خاصی بود؛دیوان بیت المال یا«الدیوان السامی»اصل و مرجع این دیوان ها است و مهم ترین وظیفه صاحب بیت المال اشراف بر

1- (1) .انفال،آیه41.
2- (2) .خوارزمی،ص64.
3- (3) .همان.