تاریخ تشکیلات در اسلام صفحه 207

تجربه دولت های مسلمان در این امر است را نیز بیان کرده است؛برخی از واژه های دیوان خراج که مأموران خراج بسیاری از دولت های اسلامی تا قرن چهارم هجری در عملیات اخذ مالیات به کار می برده اند عبارت است از:«قانون الخراج»یا«آیین جمع مالیات»یا«جبایت»؛«أوارج»دفتری که مالیات افراد در آن ثبت می شد؛«روزنامج»محل یادداشت روزانه در خصوص امور مالیاتی؛«خَتْمَه»،گزارش ماهیانه خزانه دار و تحصیل دار مالیات؛«کهبد»؛«جهبذ»خزانه دار مالیات؛«ختمه الجامعه»گزارش بیلان سالیانه خراج؛«تأریج»و فَیء،خَراج،عَشْر،صدقات الماشیه،کَراع،حشری،رِکاز،سیب البحر،خُمس،جِزیه،مال الجوالی،مال الجماجم،مَکْس(باج)،طَسْق،إستان،إقطاع،طُعمه،ایغار،تسویغ،حطیطه،افتتاح الخراج،تقریر،حاصل،باقی،عِبْرَه،واقعه،راتبه،نققات العارضه،رائج،مُنْکسر،مُتَعَذِّر،محسوب،مردود،حَرْز خَرس،تخمین،مفارقه،مرافته،مصادره،مصالحه،تَلجِئَه. (1)خوارزمی این کتاب را در دهه های پایانی قرن چهارم هجری نوشته است. (2)دایره عمل دیوان خراج نظارت بر همه امور مالیاتی اراضی بود.جهشیاری از مجلس«اسکدار»در دیوان خراج نام برده است که مشترک بین دیوان خراج و دیوان رسائل بود.همچنین کاتبان دیوان خراج نسخه هایی از اسناد مالی را حفظ می کردند.

بخش عمده ای از درآمد دولت غزنوی مربوط به خراجی و هدایایی بود که از دولت های وابسته به خود دریافت می کرد که از این درآمد با عنوان«مال ضمان»یا«مواضعه»یاد کرده اند و به معنای خراج مقرر بر طبق قرارداد یا توافق بود.«زیاریان»دیلمی طبرستان و گرگان،«مسافریان»دیلم و«روادیان»آذربایجان،