تاریخ تشکیلات در اسلام صفحه 209

به طور موقت به افراد واگذار می کرد که از این کار با عنوان«طعمه»یاد شده است و این طعمه به تدریج در عنوان«اقطاع استغلال»به کار رفت.ماوردی ابتدا برخی از اقطاعات الرسول صلی الله علیه و آله را با ذکر نوع آن آورده است (1)و سپس به اقطاع استغلال پرداخته و آن را در دو نوع،اقطاع عشر و اقطاع خراج مطرح کرده است. (2)او اقطاع عشر را جایز ندانسته است،اما در مورد اقطاع خراج،مستحق ترین افراد به آن را طبقه نظامی دانسته است؛زیرا کار آنها حمایت از بیضه اسلام است. (3)

عصر اموی،با سوء استفاده فراوان از قطایع مواجه بود؛به طوری که در سال 82 هجری،به بهانه سوختن دیوان،هر قومی همه قطایع خود را تصاحب نمود.اقطاع تملیک و به ویژه اقطاع استغلال و ارفاق،در عصر عباسی گسترش یافت و در عهد غزنوی و سلجوقی و ایلخانی،بخشی از دیوان ارتش شد و اداره اقطاعات کاری نظامی محسوب می شد.مسئله مهم در بحث اقطاع-از حیث تطور آن در تشکیلات اسلامی از عصر پیامبر صلی الله علیه و آله و دولت ها پس از ایشان-این است که اقطاعات رسول خدا صلی الله علیه و آله در زمین های بایر و بدون مالک،با انگیزه خدمت رسانی بوده است،اما اقطاعات خلیفه دوم و سوم و اقطاعات امویان و عباسیان و سلاطین وابسته به آنها،مخالف اقطاعات الرسول است؛زیرا اقطاع استغلال وسیله ای برای رشد اقتصادی و سیاسی هواداران حزب حاکم شد؛عثمان این سیره زشت را بنا نهاد و اقطاعات بسیاری به بنی امیه داد.

تا حدود اوایل خلافت عباسی،حاکم موظف بود همه اموال خراج را به بیت المال تحویل دهد و سپس حقوق خود و کارمندان را از بیت المال مرکزی

1- (1) .ماوردی،ص240-244.
2- (2) .ماوردی،ص245.
3- (3) .ماوردی،ص244.