- سخن ناشر 1
- تبیین موضوع تحقیق و منابع اصلی 10
- هدف و ضرورت تحقیق 15
- 1-اصالت رومی تشکیلات اسلامی 17
- اشاره 17
- الف)دیوان 18
- اشاره 18
- ب)پیوستگی دین و سیاست 19
- ج)خاتم 20
- د)سکه 20
- و)منصب کتابت و کاتبان 21
- ه)گاه شماری و تاریخ 21
- 3-اصالت عربی تشکیلات اسلامی 22
- 4-اصالت اسلامی تشکیلات اسلامی 23
- برخی جزئیات تشکیلات اسلامی در جزیره العرب پیش از اسلام 24
- اشاره 24
- -دربانی و پرده داری کعبه 26
- -آب دادن حجاج 26
- -رفاده یا مهمان داری 26
- -دارالندوه 27
- -قبه یا اسلحه خانه 28
- -سرداری(قیاده)و عیر 28
- -مؤسسه پرداخت دیه و غرامت 28
- -ایسار 29
- -دادرسی و قضا 29
- -سفارت 29
- -اموال مصادره شده 30
- -القضاء العشایری و عقدالاحلاف 30
- -نگاهبانی مسجدالحرام(عماره) 30
- 1-مبانی نظری تأسیس دولت به وسیله پیامبر صلی الله علیه و آله 34
- ج)تبدیل مدینه به شهر سیاسی 37
- ب)صدور نامه هایی به سیاق نامه های اداری 37
- الف)تأسیس و امضای ادارات 37
- اشاره 37
- د)تخریب جامعه جاهلی 38
- و)طرد نظام قبیله ای و تأسیس دولت دینی 39
- ه)مؤاخات و ارتباطات نوین اقتصادی-اجتماعی 39
- اشاره 41
- -صاحب سِرّ 41
- -نقیب 41
- -کاتب 42
- -حَشَم و اطرافیان خاص 42
- -مناصب دینی 43
- 2-امور نظامی 44
- 1-حارس 44
- -امور انتظامی و نظامی 44
- اشاره 45
- -اداره امور مالی در تشکیلات دولت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله 45
- 2-پول و سکه 46
- 1-مالیات 46
- 3-اوزان 46
- -تعریف سیر و روابط و حقوق بین الملل در سیره پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله 47
- -سبک اداری نامه های پیامبر 49
- -سفرا و دیپلماسی دولت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله 51
- اشاره 55
- الف)دیوان خراج 58
- ب)دیوان جند شرطه و شرطه الخمیس 59
- ج)دیوان قضا 59
- د)گزینش و تعیین عاملان 59
- و)دیوان رسایل و کاتبان 60
- ز)بیت المال 60
- ه)عیون و بازرسی 60
- ح)فنون جنگ و آرایش نظامی 61
- ط )دادرسی و بازرسی کارگزاران 61
- ک)شهرگرایی حضرت علی علیه السلام و توصیه به مدنیت 61
- خلاصه فصل،نتایج و منابع بیشتر برای مطالعه 62
- اشاره 64
- 1-ماهیت خلافت و کیفیت تحقق آن 64
- الف)پارادایم جانشینی در منابع تشکیلات اسلامی 67
- ب)تشریفات مربوط به القاب خلیفه 68
- الف)طبقه اول-خلفای پیامبر؛راشدین 72
- 2-تعداد خلفا،کمّیت و کیفیت قدرت آنها 72
- اشاره 72
- الف)خلفای اموی شرق در دمشق 73
- ب)خلفای اموی غرب اسلامی و اندلس-از الداخل تا هشام سوم(138-428ه) 73
- ب)طبقه دوم-خلفای اموی 73
- -خلفای بنی عباس(655-136ه)در بغداد 74
- ج)طبقه سوم-خلفای بنی عباس 74
- -خلفای عباسی(817-656ه)در مصر،(قاهره) 75
- 3-جایگاه ولایت عهدی در تشکیلات اسلامی 76
- د)طبقه چهارم-خلفای عثمانی 76
- -خطبه 80
- 4-تشریفات و نشانه های ویژه خلافت و سلطنت در تشکیلات اسلامی 80
- -سریر 82
- -سکه و سازمان دارالسکه و دارالضرب 83
- -برده(عبا) 87
- -خاتم و مُهر 88
- -عمامه و تاج 89
- 5-ادارات دارالخلافه و دربارهای سلطنتی دولت های اسلامی 90
- 6-حاجب 96
- خلاصه فصل،نتایج و منابع بیشتر برای مطالعه 102
- 1-جایگاه وزارت در تشکیلات اسلامی 104
- 2-اقسام وزیر 107
- اشاره 107
- الف)وزارت تفویض 108
- ب)وزارت تنفیذ 109
- 3-استمرار وزارت ایرانی در عصر عباسی اول 110
- 4-جایگاه مقام امیرالامرا در تشکیلات اسلامی 114
- 5-وزارت در دوره سلطه آل بویه(334-447 ق)و فاطمیان 118
- اشاره 118
- وساطت و وزارت در عصر فاطمی 122
- 6-وزارت در تشکیلات اسلامی عصر غزنوی(366-582ه) 123
- 7-وزارت در عصر سلجوقی(447-590ه) 125
- 8-وزارت در عهد دولت های مغربی و اندلسی 128
- اشاره 133
- 10-وزارت در عصر خلفای عثمانی(6801342ه)و صفوی(9071135ه) 133
- 1-امارت استکفاء 135
- 2-امارت استیلاء 136
- 1-دیوان در تشکیلات عصر پیامبر صلی الله علیه و آله و راشدین 140
- اشاره 142
- 2-دیوان در عصر اموی 142
- الف)دیوان خراج 143
- ب)دیوان جند 143
- ج)دیوان خاتم 144
- د)دیوان رسائل 145
- ه)دیوان برید 146
- ز)دیوان صدقه عهد اموی 149
- و)دیوان نفقات اموی 149
- ح)دیوان مستغلات 150
- ط )دیوان طراز عهد اموی 150
- اشاره 153
- الف)دیوان مصادرات 159
- ج)دیوان ضیاع 160
- ب)دیوان النظر فی المظالم 160
- د)دیوان استخراج 161
- و)دیوان جهبذه 161
- ه)دیوان خاصه 161
- ط )دیوان المکاتبه و دیوان رسائل(دیوان انشاء) 162
- ز)دیوان موالی و غلامان 162
- ح)دیوان الجند الشاکریه 162
- ی)دیوان برید در عصر عباسی و فاطمی(صاحب الخبر) 165
- 7-دیوان و نظام وزارت در عصر ایلخانی،تیموری،عثمانی و صفوی 177
- خلاصه فصل،نتایج و منابع بیشتر برای مطالعه 181
- جایگاه تشکیلات مالی در شریعت اسلام 184
- اشاره 184
- 1-دیوان بیت المال(الدیوان السامی) 185
- اشاره 185
- اقلام عمده درآمد دیوان بیت المال 190
- الف)زکات 190
- ب)خمس 195
- ج)عشور 197
- ه).خراج 202
- 3-جایگاه درآمد اقطاع در تشکیلات اداری مسلمانان 208
- اشاره 208
- دیوان های مالی اقطاع در عصر بویهی،غزنوی و سلجوقی 210
- 4-دیوان استیفاء 212
- 5-درآمد وقف 214
- 6-تخلفات مالیاتی و تعمیم مصادیق مالیات 215
- 8-هزینه های دولت در تشکیلات اسلامی 220
- اشاره 220
- الف)عطا و دیوان عطا 220
- ب)حقوق کارمندان 222
- د)هزینه های شخصی خلفا 225
- خلاصه فصل،نتایج و منابع بیشتر برای مطالعه 225
- مقدمه 228
- اشاره 229
- اولین رئیس دیوان جند 229
- 1-سیره نظامی پیامبر صلی الله علیه و آله 229
- 2-آمادگی دایم؛ 230
- 1-اصول ثابت جنگ و صلح؛ 230
- 3-رازداری؛ 232
- 4-نظم و آرایش نظامی؛ 232
- 5-اصل غافل گیری؛ 233
- الف)دیوان جیش و ترکیب نیروها در عصر اموی 235
- اشاره 235
- ب)دیوان جیش و عناصر سپاه در عصر عباسیان 236
- ج)نیروهای مشرقی ارتش عباسی در عصر معتصم و متوکل 238
- 3-مراحل انحطاط و سقوط و فروپاشی ارتش خلافت عباسی 239
- -یگان نفت انداز 242
- -یگان دَبّابات 242
- اشاره 242
- -یگان منجنیق(عرّاده) 243
- -یگان عیاران 244
- -یگان زرافین 244
- -عیون و نیروهای تدارکاتی 245
- الف)سلاح های سبک 247
- اشاره 247
- 6-ساز و برگ نظامی و اسلحه در تشکیلات نظامی دولت های اسلامی 247
- اشاره 249
- ب)سلاح های سنگین 249
- -منجنیق 249
- -قوچ جنگی 250
- -دبابه 250
- 7-آرایش نظامی در تشکیلات اسلامی 251
- -توپ 251
- 8-توسعه دیوان جیش سامانیان غزنویان و سلجوقیان 255
- 9-دیوان عرض،دیوان عارض 259
- اشاره 262
- الف)دیوان جیش و نیروی نظامی در مغرب و اندلس 265
- ب)دیوان جیش و سازمان نظامی عصر عثمانی 267
- 11-تشکیلات نظامی و دیوان سپاه صفویه 270
- 12-دیوان و تشکیلات نظامی نیروی دریایی در دوره اسلامی 272
- 13-دیوان اسطول 274
- 14-اسامی برخی کشتی های جنگی و یگان های دریایی 276
- مقدمه 284
- 1-نظام قضا در عصر پیامبر 285
- 2-دیوان قضا در عصر راشدین 288
- 3-دیوان قضا در عصر اموی 290
- 4-دیوان قضا در خلافت عباسی و فاطمی 291
- اشاره 296
- 5-دایره وظایف قاضی در تشکیلات اسلامی 296
- الف)مکان قاضی و کارمندان او در تشکیلات اسلامی 298
- ب)قضاوت در دولت های وابسته به خلافت عباسی 300
- 6-دیوان مظالم و آیین دادرسی 302
- 7-دیوان مظالم در عصر عباسی و دولت های معاصر آن 303
- 8-تشکیلات قضا در عصر ایلخانی،صفوی و عثمانی 305
- خلاصه فصل،نتایج و منابع بیشتر برای مطالعه 309
- دایره وظایف محتسب و شرایط آن 311
- اشاره 311
- 1-حسبه در عصر پیامبر صلی الله علیه و آله و راشدین 313
- 2-حسبه در عصر اموی و عباسی 315
- 3-حسبه در عصر دولت های وابسته به خلافت عباسی 316
- اشاره 320
- تعریف شرطه در سازمان اداری مسلمانان و محدوده وظایف آن 320
- 1-شرطه در صدر اسلام 321
- 2-شرطه در عصر غزنوی،بویهی،فاطمی و سلجوقی 326
- 1-ولایت نماز 329
- 3-ولایت حج،امیرالحاج 332
- 4-ولایت در فتوا(صاحب الفتوا) 332
- 5-وظایف دینی عصر عثمانی و صفوی 333
- 6-سازمان نقابت،نقیب الاشراف 335
- خلاصه فصل و نتایج و منابع بیشتر برای مطالعه 338
- اشاره 339
- تشکیلات اصناف و تجارت در دوره اسلامی 342
- تشکیلات اسلامی در شبه قاره هند 344
- تشکیلات و اداره امور علمی و آموزشی در جهان اسلام 345
- تغییرات و برخورد سنت و مدرنیته در تشکیلات اسلامی 346
مسکوکات اسلامی وجود دارد؛مانند مسکوکات عصر راشدین که زیر تخت شاه ساسانی (1)واژه«نوش خور»ضرب شده است. (2)
ه)گاه شماری و تاریخ
قوانین و رسوم تشکیلات ایرانی در زمینه گاه شماری،در برخی از دیوان های عربی و اسلامی تا دوره عباسی-از جمله در دیوان قم-همچنان باقی بوده است. (3)
و)منصب کتابت و کاتبان
این شغل از ارکان اصلی تشکیلات اسلامی (4)و توسعه منصب دبیری و عهد ساسانی است.ابن ندیم از نوشتن نامه های اداری با خط خاص یاد کرده است (5)و خوارزمی،دبیران دولت ساسانی را به هفت دسته تقسیم کرده (6)که هر کدام عهده دار امری خاص بوده اند.طبقه دبیران از طبقات ممتاز تشکیلات سیاسی ساسانی است که مختص به اشراف و بزرگ زادگان بوده است.همچنین در رأس جماعت کاتبان ایران،دبیری به عنوان رئیس طبقه دبیران قرار داشت که آن را به«حافظ الکتّاب»ترجمه کرده اند؛آن هفت دسته عبارتند از:
1.داد دبیهر؛دبیر احکام حقوقی و دادگستری.(داد دفَیرَه)
1- (1) .محمدی،ص94.
2- (2) .بیهقی،ص502.
3- (3) .تاریخ قم،صفحات متعدد.
4- (4) .جهشیاری،صفحات متعدد؛خوارزمی،ص55؛ماوردی،ادب الکاتب،صفحات متعدد؛زیدان،ص196،195،194.
5- (5) .ابن ندیم،ص80.
6- (6) .خوارزمی،ص113.