تاریخ تشکیلات در اسلام صفحه 210

دریافت کند؛اگرچه در دولت سامانی نیز این روش معمول بود و سامانیان اقطاع نداشتند،اما در خلافت عباسی به تدریج این روش متروک شد و«مقاطعه»معمول شد و اندکی بعد در زمان مقتدر بالله مقاطعه به اقطاع تبدیل شد و اقطاع به دلیل نیاز روزافزون دولت به اموال برای ساختن قصر و حقوق سپاهیان و هزینه جنگ بر ضد شورشیان و نیز هزینه های شخصی خلفای عصر عباسی،افزایش فوق العاده ای یافت و بدین ترتیب قانونی شد.

دیوان های مالی اقطاع در عصر بویهی،غزنوی و سلجوقی

اقطاع استغلال در دوران متأخر عباسی و هنگامی که بویهیان و سلجوقیان بر دولت بغداد مسلط شدند،رواج پیدا کرد؛به گونه ای که اقطاع نظامی برای تأمین هزینه های نظامی و حقوق و ارزاق جنگ،شکل کلاسیک در تشکیلات مالی پیدا کرد و دیوان مقطاعات مهم ترین دیوان اقتصادی شد. (1)و جایگاه مهمی در اداره مرکزی خلافت و سلطنت بویهی و سلجوقی پیدا کرد.وظیفه وزیر تعیین میزان خراج اقطاعات عسگری بود و رشوه و وساطات و هدایا نقش اصلی در تعیین میزان خراج داشت.برخی سرداران بزرگ به دلیل نفوذ بسیار زیاد خود از پرداخت مالیات قانونی معاف بودند.آگاهی اندک اداری و هزینه کمرشکن دخالت ارتش و نظامیان در امر سیاست در دوره نفوذ بویهی و پس از آن منجر به افزایش اقطاعات نظامی شد؛ (2)ازاین رو معزالدوله اقطاعات متعددی به جای حقوق به نظامیان می داد،اما این اقطاعات هرگز به ملک آنها درنمی آمد و امیر بویهی حق استرداد آنها را داشت. (3)

1- (1) .ابن فوطی،ص207؛قلقشندی،صبح الاعشی،ج3،ص489.
2- (2) .ابن مسکویه،ج7،ص386.
3- (3) .ابن مسکویه،ج7،ص292.