تاریخ تشکیلات در اسلام صفحه 211

اقطاع و طعمه در عصر بویهی (1)محدود به بخشی از زمین زراعی در سرزمین معینی نبود،بلکه در مواردی یک ولایت در اقطاع یک فرد قرار می گرفت.وقتی سرداران ترک-پس از معتصم در قرن سوم هجری-در بغداد به قدرت رسیدند ولایات و مناصب دولتی در مقابل پرداخت مالی معین به خزانه،به افراد تحویل داده می شد که به آن«نظام التضمینات»می گفتند.

«نظام تقبل و التزام»نیز از انواع باطل خراج عصر عباسی است. (2)از نظام التزام و تقبل در عصر متأخر عباسی،در زمان سلطه بویهی و سلجوقی بر خلافت عباسی بیشتر سوء استفاده شد؛چراکه شخص ملتزم بیشترین فشار را به مردم وارد می کرد تا مالی را که باید به بیت المال بپردازد،از طریق مردم کسب کند.در اقطاعات نظامی،فرماندهان نظامی جمع کننده مالیات بودند و اقطاع نظامی به مفهوم حکومت و ولایت بود.هنگامی که معزالدوله،عراق و اعمال آن را تصرف کردند،او همه این منطقه وسیع را به سپاهیان خود به صورت اقطاع داد.مقطعین حق هر کاری را در قطعیه خود داشتند.آنها زمین های کشاورزی را نابود و زمین های جدیدی را از معزالدوله طلب کردند و اوضاع به همین منوال بود.بسیاری از این مُقْطِعین در مناطق اقطاع خود مستقر نمی شدند،بلکه نمایندگانی را در آن مناطق مستقر می کردند و این نمایندگان،ستم های فراوانی به مردم وارد نموده و محصولات را چپاول و اموال مردم را مصادره می کردند.

دوره سلجوقی دوره احیای مجدد اقطاع و گسترش شکل جدید اقطاع در ایران است؛این پدیده مورد تحقیق مستقل بسیاری از محققان معاصر بوده است. (3)

1- (1) .خوارزمی،ص62.
2- (2) .ماوردی،ص168.
3- (3) .لمبتون،مالک زارع،ص121.