تاریخ تشکیلات در اسلام صفحه 223

برای مثال جمع هزینه حقوق دربار معتضدالدوله عباسی در یک روز 61974 دینار بود. (1)ماوردی نیز به گوشه ای از حقوق و عطای کارمندان دولت پرداخته است. (2)دیوان سالاری گسترده مسلمانان،همواره محل مصرف حجم زیادی از سرمایه دولت ها بود.مشاهره دبیران دیوان رسالت در آغاز پادشاهی مسعود غزنوی،به 70/000 درهم می رسید. (3)

طبیعی و قانونی ترین مجرای پرداخت حقوق کارمندان،قاضیان،عاملان،مشرفان و صاحب خبران،از بیت المال است؛زیرا باید در رفاه باشند تا طمع به مال مردم نکنند.خواجه نظام الملک در مورد حقوق مشرفان و کفاف ایشان تأکید بسیار دارد و می نویسد:«...که ایشان را آنچ به کار آید،از مشاهره از بیت المال بدهند تا ایشان به خیانت کردن و به رشوت ستدن محتاج نباشند...». (4)

در عصر صفوی مشاغل و مناصب اداری و دیوانی درآمدهای بالایی داشتند که مواجب،تیول،انعام،برات و تنخواه،از جمله درآمدهای صاحب منصبان بود.مداخل سپه سالاری و نقد اجناس،به ترتیب،17464 تومان و 7298 دینار مشخص شده که از محال آذربایجان و عراق برداشته شده است. (5)انواع حقوق کارمندان دولت را ضابطه نویس به جهت دیوان ضبط می کرد (6)و این کار بخشی از وظایف او بود.

1- (1) .زیدان،ص281.
2- (2) .ماوردی،ص257.
3- (3) .بیهقی،ج 1،ص162.
4- (4) .نظام الملک،ص72.
5- (5) .میرزا رفیعا،ص192.
6- (6) .همان،ص269.