تاریخ تشکیلات در اسلام صفحه 235

2-تأسیس دیوان و سازمان نظامی مالی«عطاء»

اشاره

گردآوری و تربیت نیرو برای جنگ با دشمن،سابقه ای طولانی در بین اعراب،به ویژه در شبه جزیره داشته است که با ظهور اسلام برای دفاع از اسلام و انتشار آن-اهمیت بیشتری یافت.به طوری که همه جزیره العرب سازمان واحد نظامی پیامبر شدند.فتوحات نخستین،غنایم بسیاری به همراه داشت؛ازاین رو مسلمانان دیوانی تأسیس کردند که کار آن تقسیم غنایم و پرداخت حقوق و توشه مبارزان بود و از آن به نام«دیوان عطا»یاد کرده اند.این دیوان،هسته اولیه دیوان جُند و دیوان جیش بوده (1)و نخستین اداره و دیوانی است که مسلمانان تأسیس کردند. (2)در کنار عطا،چند واژه اقتصادی-نظامی در سازمان نظامی مسلمانان رواج داشت که به مفهوم نوعی عطا بود.واژه های«طوی»،«جعائل»و«بدائل»راهی برای فرار از بسیج عام نیروها بود؛ (3)بدین معنا که افراد اجازه داشتند اشخاصی را اجیر کرده و خود از شرکت در جنگ خودداری کنند.بسیاری از بُدلا،از مُوالی شخصی یا از بندگان و بردگان بودند.جمعیت بدلا در عصر اموی افزایش یافت.این اصطلاحات به مفهوم«تجاعل»و نوعی جُعاله بود و معنای آن خروج مرد برای جنگ به جای مردی دیگر بود؛به این شرط که برای او جُعل(عطا)بپردازد.

الف)دیوان جیش و ترکیب نیروها در عصر اموی

بنابر دیدگاه برخی محققان،تشکیلات نظامی امویان،توسعه طبیعی تشکیلات پیش از اسلام است و آمادگی جنگ و شیوه های جنگ نزد عرب،سیر طبیعی

1- (1) .ابن مسکویه،ج3،ص391.
2- (2) .قلقشندی،صبح الاعشی،ج1،ص102،91،27؛ابویوسف،ص43،24؛ابوعبید،ص523،549.
3- (3) .العلی،ص333؛طبری،ج9،ص104؛ج3،ص103؛ابن منظور،ابن سعد،ج2،ص12.