تاریخ تشکیلات در اسلام صفحه 236

تکامل خود را از دوره جاهلیت تا دوره اموی پشت سر گذاشت. (1)

دیوان عطا،دفاتر و ادارات مختلفی داشت:مجلس«خزانه السلاح فی بیت المال»،مجلس«الجاری فی دیوان النفقات»و مجلس«الانزال فی دیوان النفقات»از زیر مجموعه های دیوان عطا یا جند بود. (2)دیوان جیش با دیوان نفقات و دیوان عرض ارتباط تنگاتنگ داشت.ترکیب نیروها در عصر اموی به عصر پیامبر صلی الله علیه و آله و راشدین نزدیک بود.

ب)دیوان جیش و عناصر سپاه در عصر عباسیان

در دوره عباسی تغییرات گسترده ای در سازمان نظامی صورت گرفت و دیوان جیش مجهز به اداراتی ویژه شد.مهم ترین تحول در سازمان نظامی عصر عباسی،شکل گیری ارتشی ثابت از نیروهای دائمی است.دیوان سپاه دارای چندین کاتب مخصوص امور نظامی بود.برخی از مهم ترین اصطلاحات دیوان جیش که در دیوان های عصر عباسی به کار می رفت عبارت بود از:

«اثبات»به معنای ثبت نام مرد سپاهی در«جریده السوداء»است،و آن،دفتر یا دفاتر بسیار بزرگی بود،که اسامی همه نیروهای ثابت نظامی،نسب،ملیت،درجه،میزان حقوق و نفقات آنها ثبت می شد.این دفتر اساس دیوان سپاه یا جیش بود؛ (3)

«زیاده»«تحویل»،«نَقْل»،«وَضْع»،«فَک»،«ساقط»،«مُخَلّ»نیز از اصطلاحات بسیار مهم و رایج دیوان جند در بیشتر سرزمین های اسلامی عصر خلافت،به ویژه در شرق بود. (4)

1- (1) .المعاضیدی،ص132.
2- (2) .صابی،ص23.
3- (3) .خوارزمی،ص59.
4- (4) .خوارزمی،ص66.