تاریخ تشکیلات در اسلام صفحه 237

سازمان سپاه متشکل از سه دسته بود:1.نیروهای ثابت مرتزقه که نام آنها در دفاتر دیوان جیش ثبت بود و حقوق می گرفتند؛2.مُطوّعه، (1)یعنی داوطلبان؛ (2)3.نیروهای اعزامی که در مواقع بحرانی آنها را فرا می خواندند.در عناصر تشکیل دهنده سازمان نظامی خلافت عباسی از عرب،خراسانی،مُوالی،ترک و ابناء یاد کرده اند.جاحظ که در پایان عصر عباسی اول(قرن سوم هجری/نهم میلادی)می زیسته،این ترکیب را در آثار ادبی خود آورده است. (3)سایر مورخان نیز موافق تقسیمات جاحظ هستند و سازمان و یگان های نظامی جدیدی را به تقسیم او اضافه کرده اند؛مانند الشاکریه،المغاربه، (4)صعالیک،زنج؛البته این یگان های جدید،نیروهای ثابت و اصلی نبوده اند.

در اواخر عصر عباسی اول،سازمان نظامی عباسی بازسازی شد و ترک ها یگان ویژه مستقلی را جدا از مَوالی تشکیل دادند.به طور کلی نیروهای نظامی ترک و موالی یا غلمان را به نام یک سردار معروف می نامیدند؛مانند:موالی ساجیه منسوب به«ابن ابی الساج» (5)-که با این سپاه به جنگ بابک خرم دین رفت-و نازوکیه و حجریه (6)منسوب به معتضد. (7)همچنین به علت کثرت نیروهای ترک در عصر عباسی،در زیرمجموعه دیوان جیش،دیوان نظامیان ترک تأسیس شد؛ (8)

1- (1) .طبری،ج5،ص222.
2- (2) .ابن مسکویه،ج4،ص128.
3- (3) .جاحظ،ص475.
4- (4) .طبری،ج5،ص300.
5- (5) .ابن مسکویه،ج5،ص377.
6- (6) .ابن مسکویه،ج5،ص203.
7- (7) .الصابی،ص17.
8- (8) .ابن مسکویه،ج5،ص405،67؛ج6،ص215؛ج7،ص220،200.