تاریخ تشکیلات در اسلام صفحه 260

می کرد. (1)در عصر بویهی،دیوان عرض رکن اصلی تشکیلات نظامی بوده و در رأس دیوان جیش،عارض قرار داشته است که همراه امیر بویهی از لشکر سان می دید (2)وظیفه عارض تهیه آذوقه،تجهیزات،سان دیدن ثبت کردن آمار نیروها و نگه داری ارتش بود.

عمده ترین وظایف دیوان عرض عبارت است از:سان دیدن از سپاه و پرداخت مستمری.دیوان عرض از ارکان اصلی سازمان نظامی است که تسلسل و پیوستگی میان ارتش غزنوی و ارتش های ایران باستان را نشان می دهد.نام سپاهیان و وضعیت جسمانی انساب و القاب و دیگر مسائل آنها در دیوان عرض،در دفاتری به نام«جرید عرض»ثبت می شد که در عصر سامانی به آن«جریده السوداء»می گفتند.عرض از شیوه های پادشاهان اسلام است.هنگام عرض سپاه،«عارض بر بلندی می ایستاد،ابتدا جناح چپ رژه می رفت و سپس به ترتیب قلب و میمنه سپاه.نسخه ای از جریده عرض در نزد نقیب لشکر بود که براساس آن لشکریان را سامان می داد.مراسم عرض،برگزاری اعیاد و جشن های عمومی به هزینه سلطان بود و در هنگام عرض،به لشکریان بیستگانی(العشرینیه)می پرداختند[شیوه ای از پرداخت حقوق که طبق آن در هر سال چهار نوبت جیره پرداخت می شود] (3)و همچنین برات های ویژه ای مانند سفته می دادند که سربازان با آنها جیره خود را تهیه کنند.در دوره بویهی منبع حقوق سربازان از محل تیول بود و با هر بیعت جدید مالی به عنوان حق الضیعه یا مال البیعه بین سپاهیان تقسیم می شد. (4)پرداخت حقوق سربازان به شکل جیره بود که به آن مستمری

1- (1) .ابن فوطی،ص136،350،599.
2- (2) .صابی،وزرا،ص18.
3- (3) .خوارزمی،ص66.
4- (4) .طبری،ج8،ص128.