تاریخ تشکیلات در اسلام صفحه 266

دولت بنی زیری ناوگان فاطمی در مهدیه و بجایه را توسعه داد و از کشتی های نفت انداز استفاده می کرد.نظام جند مرابطین،مرکب از حشم که سپاه اصلی و ویژه آنها بود و رومی ها و سیاهان و عرب و غُز بود.در عهد موحدین نیز قوات مسلحه از مرتزقه و حشود و نیروهای داوطلب(متطوعه)تشکیل شد.مرابطین و موحدین نظام پرداخت اقطاع به سپاهیان را وارد غرب اسلامی کردند؛قبایل موحدین بدنه اصلی سپاه موحدین را تشکیل می دادند.بنی مرین دارای سپاه و نیروی زمینی متشکل از غُز و نیروهای اندلسی و قبایل عربی و گارد ویژه ای متشکل از الوصفان،غلامان نظامی ویژه مستقر در کاخ سلطان و اعلاج،مرکب از پانصد برده تیرانداز و العدویون و رومی های اهل قشتاله که تعداد آنها در عهد ابوالحسن مرینی به چهار هزار نفر می رسید،بودند،نظام لشکرکشی و جنگ مانند متعارف نظام عربی بود و موسیقی مخصوصی به زبان بربری در پیشاپیش نیروها می خواندند و زنانی برفراز شتر در هودج هایی در کنار هر دسته نظامی حرکت می کرد؛در حالی که در پیشاپیش ارتش موحدان مؤذنان،قاریان و اهل حدیث حرکت می کردند.در دوره حفصیان،دیوان جُند با وجود حفظ تشکیلات کلاسیک،به علل وجود بحران همیشگی در سواحل افریقیه گسترش خاصی یافت،این منطقه با تهاجم پیوسته ناوگان اروپایی و دزدان دریایی روبه رو بود.در سابقه نظامی دولت حفصیان چندین نبرد دریایی بزرگ وجود دارد.وزیر جُند در عصر حفصی،به منزله حاجب و رئیس الوزراء بود. (1)

حرکت سپاه براساس دو نظام فصلی از«محله جیش»تنظیم می شد(محله الشتاء و محله الصیف).از دیوان جیش در عصر حفصی با عنوان«دیوان عطاء»و