تاریخ تشکیلات در اسلام صفحه 283

زمستانی را در ثغور سامان می داد و سرانجام؛شکل سازمان یافته ای از نیروی نظامی که هنوز به وظیفه جهاد می اندیشید،در تشکیلات اسلامی تثبیت شد.در دولت های اسلامی،توسعه ارتش در رأس امور قرار داشت؛به طوری که در نیمه قرن چهارم،شمار سپاهیان،حتی در برخی از دولت های نیمه مستقل وابسته به خلافت اسلامی از مرز چهارصد هزار تن می گذشت.

جهت حفظ نظام و بالا رفتن کارآمدی ارتش،در کنار دیوان جند،دیوان عرض نیز فعالیت وسیعی را به عهده داشت؛توسعه این ارتش ها به حدّی بود که سان دیدن از برخی از آنها چند روز طول می کشید.توسعه طبیعی ارتش اسلامی در عصر ممالیک،علت اصلی توقف نیروهای نظامی مغول در برابر ارتش اسلامی ممالیک مصر بود که سراسر جهان را با نظامی گری خود تهدید کرده بود؛خلافت عثمانی و صفوی نیز با استفاده از این موج توسعه نظامی شکل گرفتند.

تشکیل ناوگان دریایی و بنای ده ها کارخانه کشتی سازی در سواحل مدیترانه غربی و شرقی،از نشانه های توسعه نیروی دریایی اسلامی است؛این نیرو بر مدیترانه و راه های اقیانوس هند سلطه داشت.روند توسعه در ساخت اسلحه،نیز سرانجام منجر به ساخت نخستین توپ ها به وسیله مسلمانان شد.فتح مغرب و اندلس و ماوراءالنهر و شبه قاره هند،حاصل قدرت بی بدیل سازمان های اداری و نظامی مسلمانان است؛این نظامی گری مسلمانان و تشکیلات نظامی که تأسیس کردند،در منابع مستقلی جمع آوری شده است و محققان و خاورشناسان معاصر نیز آثار بسیاری در خصوص آن تدوین کرده اند.