تاریخ تشکیلات در اسلام صفحه 295

تشکیلات اداری قضا در دولت عباسی تأسیس کرد.این کار با اشاره ابن مقفع به منصور انجام شد؛زیرا او با نوشتن نامه ای به منصور،از شدت گرفتن احکام متناقض قاضیان در دو شهر بصره و کوفه خبر داد.به پیشنهاد ابن مقفع،دولت عباسی باید کتابی جامع در قانون حدود شریعت اسلامی تدوین می کرد که همه قاضیان دولت عباسی آن را اجرا کنند. (1)

دولت عباسی کوشید تا خود،بنیان تشکیلات به ویژه در امور مالی و قضا را براساس فقه حنفی تدوین و تنظیم کند.این کار در عهد هارون الرشید و طی برنامه ای بلند مدت به وسیله فقیه حنفی،و قاضی القضاه بغداد،قاضی«ابویوسف»اجرا شد؛این قاضی با نوشتن کتاب خراج،اقدام به این کار کرد.

از نکات جالب توجه در اهداف عالی و عام تشکیلات اداری عصر عباسی،انگیزه آنها در مهار جریان علویان و مبارزه زیربنایی با مذهب فقهی شیعه است.وجه تاریخی این نکته از دیدگاه مورخان متقدم عرب از جمله خطیب بغدادی در تاریخ بغداد،دور نمانده است. (2)

در عصر فاطمیان نیز در رأس دیوان قضا قاضی القضاه قرار داشت که در قاهره مستقر بود.قاضی،عالی ترین رتبه میان ارباب العمائم در عصر فاطمی است.مهم ترین شرط برای قاضی در عهد فاطمی،توانایی وجاهت علمی او بود.پنج نفر کارمند و حاجب و ده ها مأمور،قاضی را در تحقیق امور قضایی یاری می کردند.قاضی دارای مقام بلندی در درگاه خلافت فاطمی بود و از وظایف او نظارت بر امور دارالضرب بود.حقوق قاضی فاطمی صد دینار در ماه بود.در