تاریخ تشکیلات در اسلام صفحه 299

4.حاجب،که وظیفه حفظ آرامش جلسه قضا با او بود و ورود و خروج افراد به مجلس قضا را نظارت و مدیریت می کرد؛

5.فارض،در مورد مواریث و تقسیم آن،امر قاضی را اجرا می کرد؛

6.خازن دیوان الحکم،که وظیفه او حفظ سجلات،احکام و پرونده های قضایی بوده است؛

7.مدیر؛دفاتری که قاضی احکام خود را در آنها صادر نموده و آن را بین شهود می برد تا شهادات خود را در آنها بنویسند؛ (1)

8.الاعوان؛کسانی که در احضار شهود و نظر در امر آنها به قاضی کمک می کرده اند؛آنها باید آگاه از شرع و دین دار باشند.از اعوان به«بطانه»و صاحب سر قاضی هم یاد شده است.

اعوان گاهی فقط نقش«جِلواز»را داشته اند و با تازیانه و سلاح در مجلس قضا حاضر می شده اند و وظیفه حفظ نظم و جلوگیری از تهاجم خصوم و ساکت کردن آنها را به عهده داشته اند.در عصر عباسی پوشش رسمی و لباس قاضی معمولاً عمامه و عبا و ردای سیاه بوده است. (2)

همواره در خارج از نظام قضا،مجموعه ای از صاحبان فتوا بوده اند که در خارج از مجلس قضا،در مساجد جامع بغداد می نشسته اند و با صدور فتاوایی به صورت غیررسمی به تحکیم بین مردم مشغول بوده اند.شهود و عدول و صاحب المسائل(الهداهد) (3)تحت اشراف قاضی،به تسریع و کیفیت امر قضا کمک می کرده اند؛در این افراد عدالت،تقوا،عفاف و دین داری شرط بود.

1- (1) .الانباری،ص309.
2- (2) .الانباری،ص318؛ادب القاضی،ج1،ص243.
3- (3) .الانباری،ص418،400.