تاریخ تشکیلات در اسلام صفحه 302

می پردازد و از حال آنها گفت وگو می دارد و قاضی را از درجه و اعتبار آنان آگاه می سازد؛در اشعار ناصر خسرو،واژه مزکی در کنار داور آمده است:

این ها که دست خویش چو نشپیل کرده اند

اندر میان خلق،مزکی و داورند

6-دیوان مظالم و آیین دادرسی

دیوان مظالم از سازمان های مهم وابسته به خلافت و سلطنت و امارت در تشکیلات اسلامی است که در متون تشکیلات اسلامی از آن با عنوان«ولایه مظالم»یاد شده است. (1)وظیفه اصلی این سازمان عالی رتبه قضایی که معمولاً به وسیله خلیفه،سلطان یا امرای بلندپایه او مانند صاحب شرطه تشکیل و اجراء می شد،رسیدگی به شکایاتی بود که مردم از عناصر عالی رتبه دولت مانند قضات و نیروهای نظامی و کارمندان دولت داشتند؛این کار دیوان مخصوصی داشت و ناظر و کاتب در آن انجام وظیفه می کردند.

نخستین نظر و دادرسی در مظالم به وسیله رسول خدا صلی الله علیه و آله صورت گرفت که پیامبر صلی الله علیه و آله بین زبیربن عوام و مردی انصاری در مورد نزاع بر سر آبیاری حکم کرد. (2)در نامه حضرت علی علیه السلام به مالک اشتر نیز به دادرسی و رسیدگی به تخلفات عمّال و بررسی شکایات مردم توصیه شده است،آن حضرت علیه السلام خودش برای رسیدگی به مظالم می نشست.در عصر اموی تأسیس محلی مخصوص برای این کار و تأسیس دیوان مظالم را به عهد عمربن عبدالعزیز رسانده اند که به اصلاحات گسترده در سیاست های مالی و قضایی امویان اقدام