تاریخ تشکیلات در اسلام صفحه 304

مأموران خراج و دبیران دیوان ها و شکایت جیره خواران دولت در حقوق خود و احکام دشواری که قاضی در آن فرومانده بودند رسیدگی می کرد و به انجام عبادات حج و نماز عید و جمعه و جهاد نیز نظارت می کرد. (1)اجرای احکامی که قضات ناتوان از اجرای آن بودند نیز به عهده مأمور مظالم بود. (2)

در عصر سلجوقی،نظام الملک طوسی به ستایش از پادشاه پرداخته که در هفته ای دو روز به مظالم بنشیند و داد از بیدادگران بستاند و انصاف در همه فرق مظالم کند. (3)مظالم معمولاً در مساجد منعقد می شد:«اندر خراسان عدل گستر رسم های نیکو نهاد و هر روز اندر مسجد جامع آمدی و مظالم کردی و علمای فقها بنشاندی و سخن متظلمان بشنیدی و داد ایشان بدادی».

سلاطین غزنوی نیز معمولاً در دربار برای رسیدگی مظالم می نشستند.از محل مظالم به مظالم گاه یاد شده است؛در اندلس به این گونه رسیدگی ها«خطبه رد»یا«خطبه ردالمظالم»می گفتند.

در دوره خلافت فاطمی«مجلس النظر فی المظالم»برای دادرسی تشکیل می شد.این مجلس مرکب از صاحب الباب در باب الذهب در کاخ سلطان بود و نقباء و حجاب در برابر او می ایستادند و منادی فریاد می زد:«یا ارباب الظلامات»و آنها در مجلس حاضر می شدند. (4)مقریزی در گزارش تاریخی ولایت مظالم در جهان اسلام می نویسد:نخستین کسی که نظر در مظالم کرد،حضرت علی علیه السلام بود؛سپس به طور اجمالی وضعیت ولایت مظالم در دوره اموی و عباسی را ذکر

1- (1) .ابراهیم حسن،ج2،ص258.
2- (2) .ماوردی،ص104.
3- (3) .نظام الملک،ص19.
4- (4) .مقریزی،ج1،ص150.