تاریخ تشکیلات در اسلام صفحه 306

اداره می شد و احکام قضایی هم صادر می کرد. (1)دیوان بیگی بر«قضات عرف»نیز ریاست داشت و«محکمه عرف»در جایگاه دیوان مظالم و دادرسی به جرایم ضد دولت رسیدگی می کرد.این دیوان بر محکمه سلطنتی نیز نظارت داشت (2)و در احکام قضایی که به وسیله حاکمان محلی ایالات،صادر شده بود نیز امکان دادرسی به وسیله او وجود داشت. (3)اقدامات کلانتر،شهریار یا وکیل الرعایا-که وظیفه وی اصلاح حال مردم در شهرها و روستاها بود-نیز بخشی از نظام قضایی عرفی صفوی است.قاضی پلیس(یارغو)نیز بخشی از این نظام بود (4)که او برخی جرایم قضایی در شهر را تحقیق و بازجویی می کرد.مقام صدر که در رأس نهاد مذهبی بود (5)بر نهاد قضا اشراف داشت. (6)

در دولت عثمانی،«شیخ الاسلام»در رأس نهاد مذهبی بود و جایگاهش پس از سلطان بود.او کار قانون و محکمه را به عهده داشت و قاضیان شرع،قاضی عسگرها و مفتیان تابع وی بودند. (7)قضا در عصر عثمانی از جهت کمّی پیشرفت فوق العاده ای داشت و بر پایه یک گزارش،در اواخر این عصر 5960 قاضی القضاه در نقاط مختلف مملکت فعالیت داشتند.این آمار بدون احتساب کارمندان قاضی(یعنی موالی و ملازمان و دشمانیه)است. (8)سیستم قضایی عصر ایلخانی نیز مانند

1- (1) .برن،ص105.
2- (2) .فلور،ص17.
3- (3) .فلور،ص72.
4- (4) .فلور،ص87.
5- (5) .میرزا رفیعا،ص347و390.
6- (6) .فلور،ص95.
7- (7) .احمد یاغی،ص78.
8- (8) .المنوفی،ص308.