تاریخ تشکیلات در اسلام صفحه 308

9-نظام قضایی در غرب اسلامی

در رأس دیوان قضا،در عصر اغلبی،قاضی افریقیه بود که مقام«قاضی الجماعه»داشت و به وسیله امرای اغلبی از بین فقهای مالکی و حنفی انتخاب می شد،او ریاست مظالم و حسبه را در کنار گروهی از کارگزارانش مانند صاحب المظالم،قاضی الانکحه،دبیر قضات،صاحب السوق،امناء و ناظر السوق انجام می داد.اسد بن فرات(م213ه)فاتح سیسیل بزرگ ترین قاضی القضاه اغلبی و مسلط به فقه مالکی و حنفی بود. (1)تشکیلات قضایی زیریان بر عهده صاحب المظالم یا حاکم بود که مسئولیت صاحب السوق و محتسب را هم داشت.از او با عنوان صاحب السیف هم یاد کرده اند.او را صاحب سوط(تازیانه)سلطان هم لقب دادند.در سال 432هخلیفه فاطمی،قاضی قیروان را قاضی القضاه نامید و یک قاضی سنی در کنار یک قاضی شیعی در محل دارالاماره شهر منصوره مستقر کرد.معمولاً قضات بین شغل امامت جامع اعظم و قضاوت جمع می کردند. (2)در عهد مرابطین دستگاه قضا در اختیار فقها بود و دو قاضی الجماعه،یکی در قرطبه و دیگری در مراکش مستقر بودند.

قاضی چند کاتب و حاجب داشت و پس از مشورت با چهار فقیه حکم صادر می کرد. (3)قضات در امور روزمره دخالت می کردند و تعین محتسب در اختیار او بود و نیابت ولایت مظالم را در اختیار داشت.در عهد موحدین قضات مغربی اهمیت یافتند و قاضی الجماعه قضات شهرها را انتخاب می کرد.در عهد مرینی«قاضی القضاه بالحضره»همه امور قضایی را در اختیار داشت و تا حدودی

1- (1) .مالکی،ج1،ص267؛سراج،ج1،ص271.
2- (2) .ابن عذاری،ج1،ص280.
3- (3) .عبدالواحد مراکشی،المعجب،ص171.