تاریخ تشکیلات در اسلام صفحه 314

عرب،حسبه دارای ریشه های عربی عمیق و طولانی در جزیره العرب است.با طلوع اسلام،پیامبر صلی الله علیه و آله که خود در آغاز جوانی به شغل تجارت مشغول بود و با اقشار مختلف مردم ارتباطات وسیعی داشت،این ارتباطات را در مقام نخستین حاکم اسلامی پس از ظهور اسلام ادامه داد.ایشان در بازارها می گشت و با صاحبان حرف و اصناف مختلف ملاقات می کرد و در مورد مشاغل آنها گفت وگو می کرد.کتانی فهرستی از این ملاقات ها را با ذکر منابع اصلی آنها آورده است.از جمله در مورد معابر و خانه ها و سنت خانه ها به یکدیگر و نظم در خانه سازی،روایاتی در خصوص عنایت پیامبر صلی الله علیه و آله به این امور و توصیه های ایشان به مسلمانان هنگامی که خانه های مدینه را به اقطاع می داد،نقل شده است (1)پیامبر صلی الله علیه و آله پس از فتح مکه،«سعید بن سعید بن عاص»را بر بازار مکه گماشت.از«سمراء بن نهیک اسدی»نقل است که می گفت:«حضرت را دیدم که هنگام عبور از بازار،امر به معروف و نهی از منکر می کرد و تازیانه در دست داشت».

پیامبر صلی الله علیه و آله در آغاز ورود به مدینه،افرادی را برای حراست و بازرسی در مدینه گماشت و کسانی که برای حراست از ایشان آمده بودند را دعا فرمود.برای حبس مجرمان نیز پیامبر نیز دستوراتی صادر کرده است.احادیث بسیاری در خصوص دستورات و سیره پیامبر صلی الله علیه و آله در دخالت در امور اجتماعی و وظایف محتسب وجود دارد که برخی محققان آنها را دسته بندی کرده اند. (2)

حسبه در عصر خلفای راشدین،توسعه و تکامل نهایی یافت که این اقدامات حاکی از استمرار جریان حسبه از عصر پیامبر صلی الله علیه و آله است. (3)در روایتی از حضرت

1- (1) .کتانی،ص138؛طبقات ابن سعد،ج5،403.
2- (2) .رضوان،ص35-41.
3- (3) .کتانی،ص145.