تاریخ تشکیلات در اسلام صفحه 319

4-حسبه در عصر ایلخانی،صفوی و عثمانی

در عصر ایلخانی،غازان خان(694-703ه)سنگ و پیمانه کشور را یکپارچه کرد و این کار را با نصب محتسب در هر استان انجام داد. (1)در ایران عصر صفوی،حسبه اهمیت یافت و قدرت محتسب الممالک مقداری افزایش پیدا کرد،اما مستقل نشد و از ارکان ولایت قضا و زیر نظر قاضی بود که به او«صاحب نسق»هم می گفتند. (2)در هر شهر ایران عهد صفوی،یک محتسب با همکارانش مستقر بودند و وظایف سنتی احتساب را انجام می دادند.در فرمان نامه سازمان محتسب تبریز(1072ه)آمده است که این مأمور رسمی مسئول نگهبانی از اخلاق عمومی در جلوگیری از میگساری،قماربازی و دیگر جرم های ضد شرع است. (3)او همچنین بازرسی سنگ ها را به عهده دارد و در خیابان هر گونه سد معبر را بردارد و بر اصناف مانند ملایان،اذان گویان و مرده شویان نظارت دارد.کلانتران،داروغگان و کدخدایان،از دخالت در امور محتسب ممنوع شده اند. (4)

حسبه در عصر عثمانی ولایتی مستقل از قاضی بود.از ویژگی های این عصر تغییرات اساسی در امر حسبه است؛از جمله این که مجلسی مرکب از امین التجار و ده تن از معاونین او تشکیل شد که وظیفه آن صدور حکم در اعمال محتسب بر اساس دیدگاه اهل خبره بود.انبوهی از اسناد و فرامین و مدارک و سجلات حسبه از عصر عثمانی و صفوی در آرشیوها وجود دارد. (5)

1- (1) .اقبال،ص4و296،2.
2- (2) .میرزا رفیعا،ص163،303،417.
3- (3) .میرزا رفیعا،ص237،284.
4- (4) .مشایخی،ص65.
5- (5) .قلقشندی،صبح الاعشی،ج11،ص119؛ج4،ص193؛ج12،ص219؛میرزا رفیعا،ص333.