تاریخ تشکیلات در اسلام صفحه 343

داشته است به تشکیلات رسمی حسبه به عنوان سازمانی برای نظم اصناف اشاره کرده است.او مدخل بازاریان و اصناف و فتوت از هالم و پیمان شرافت صنعتگران و انجمن غیر صنفی فتوه را ذکر کرده است (1)و کار باسورث با عنوان سازمان های مخفی و سری در جامعه اسلامی در این راستا پرداخته است.دوره بویهی و فاطمی و ممالیک،از ادوار فعال ارتباط دولت و اصناف و تجارت است که در عصر ممالیک به اوج خود رسید و سیاست اقتصادی ممالیک،از اداره فعال اصناف و تجارت داخلی و خارجی،تبدیل به ورود مستقیم به عرصه اقتصاد شد و دولت ممالیک مؤسسه سیاسی-اقتصادی شد که به وسیله خانات و قیصاریه ها و بازارهای مخصوص با نظام گذرنامه،اقدام به تنظیم امور مالی نمود؛حتی در هر مهمانخانه،ناظری از سوی دولت با عنوان«فندقی» (2)حضور داشت. (3)در عصر عثمانی همین سیاست ممالیک در تجارت به شکل گسترده تری استمرار یافت.سیاست سلطنت صفوی در سامان دهی اصناف،منجر به انحصار دولتی بازرگانی شد.او این کار را برای متمرکز ساختن تشکیلات دولتی انجام داد.

تجارت بین المللی تحت نظارت شاه عباس بود و با سقوط پول رایج ایران و نابسامانی وضع پول در 1684م پول اصفهان به قدری کم ارزش شد که چیزی با آن خرید و فروش نمی شد و بازارها هم بسته بودند و اقتصاد ایران به هم ریخت.این امر در نتیجه فقدان ابزار تشکیلاتی در کنترل و مهار اقدامات نامطلوب در اقتصاد بود. (4)با این وصف،ارتباط تشکیلاتی و اداری دولت های اسلامی،در

1- (1) .کوهن،ص122و123.
2- (2) - کondaci.
3- (3) .شب رو،ص156.
4- (4) .کمبریج،ص275.