تاریخ تشکیلات در اسلام صفحه 347

سلطنت را منهدم می ساخت و تشکیلاتی در قالب جمهوری عرضه می کرد؛تشکیلات دول پس از صفوی که از پیشرفت اجتماعی نهادها و ادارات به دور بودند،در عصر افشار(1148-1210ق)با اصلاحاتی،ادارات به همان شکل عصر صفوی است.در فهرست مناصب این حکومت نظامی،ملاباشی،صدارت خاصه و عامه،شیخ الاسلام و طبقه قاضیان،قاضی عسگر و الیان،خوانین سلطان ها،ایشیک آغاسی،یساولان و جماعتی از مقرب الحضرت ها و مستوفی الممالک و وکیل مالیات و داروغه و...به چشم می خورد.پس از مرگ نادر،ملوک الطوایفی در ایران توسعه یافت و در هر نقطه از ایران پرچم تأسیس دولت مستقل برافراشته شد.کریم خان زند نیز در دولت کوچک خود،با وجود آن که تا حدودی ملوک الطوایفی را از بین برد،اما به گفته محققان تغییراتی نیز در سیستم حکومتی ایران ایجاد کرد.دولت او را«حکومت وکالتی متمرکز»نامیده اند. (1)در رأس تشکیلات او که اقتباسی بسیار کوچک از ادارات صفوی است،هفت عنصر عالی اداری،مانند نمونه پایتخت،در شهرها مستقر شدند.وزیر مستوفی،وکیل الرعایا،محصص،کلانتر،نقیب و محتسب،در فهرست کارگزاران پایین دست و حشم همان مناصب عصر صفوی،به حد نیاز کریم خان وجود داشت.

در زمینه قدرت مرکزی و سلطنت و خلافت که رکن تشکیلات صفوی است،موضع کریم خان که خود را وکیل الرعایا و نایب سلطنت نامید،جزو نخستین گام ها در فروپاشی بنیان تشکیلات و توقف توسعه آن است؛زیرا پس از فروپاشی دولت زند،دولت قاجار با ادعای اصلاح اساس تشکیلات،یعنی قدرت سلطنت روی کار آمد و نخستین بنیان گذار دولت قاجار،خود را شاهنشاه واقعی