تاریخ تشکیلات در اسلام صفحه 81

منشور خطابتی که در عتبه الکتبه آمده است وظایف خطیب روشن شده است. (1)صابی نیز در رسوم دارالخلافه،چگونگی بیان خطبه را ذکر کرده است. (2)نظام الملک هم بابی را به خطیبان اختصاص داده است. (3)

در منابع تاریخی،مراسم و تشریفات برخی از خطبه های تاریخی ذکر شده است؛از جمله بیهقی تشریفات یکی از خطبه خوانی ها در حضور مسعود سلجوقی را آورده (4)و سبکی در معیدالنعم،شرایط خطابه را بیان کرده است. (5)

خطبه نماز جمعه به تدریج کارکرد بالایی پیدا کرد،به طوری که در عصر مأمون،ولایت عهدی امام رضا علیه السلام در خطبه جمعه مرو اعلام شد؛اما در خطبه نماز جمعه بغداد خاندان عباسی نام مأمون را از خطبه انداختند و با این شکل با ولایت عهدی امام رضا علیه السلام مخالفت کردند. (6)کارکرد سیاسی خطبه جمعه منافاتی با اصل عبادی نماز جمعه ندارد؛زیرا این فریضه در نظام اداری مسلمانان نهادینه شده و به یکی از وسایل ابراز قدرت سیاسی تبدیل شده است.این وضعیت موجب اختلاف بین فقهای شیعه و سنی گردیده که در جای دیگر باید به آن پرداخت.یک راه حل فقهای شیعی برای حفظ جنبه عبادی در کنار جنبه سیاسی نماز جمعه،منوط کردن مشروعیت نماز جمعه به امام معصوم علیه السلام و یا نایبان او در عصر غیبت است؛که این مسئله یکی از امور موجب نزاع میان تشیع و تسنن در طول تاریخ بوده است.تشریفات خطبه نماز جمعه

1- (1) .جوینی،ص37.
2- (2) .صابی،ص60.
3- (3) .نظام الملک،ص51.
4- (4) .بیهقی،ص289،291.
5- (5) .انوری،ص243؛سبکی،ص112.
6- (6) .طبری،ج5،ص138؛مقدمه ابن خلدون،ص 281و282.