تفکر عقلی در کتاب و سنت صفحه 136

منطقی است انکار کند،دیگر قدرت نخواهد داشت که هیچ گونه ادعای معقول یا نامعقولی را مستدل سازد یا به صورت استدلال درآورد و مطابق گفتار خود،تمام سخنانش بی اساس و ناموزون خواهد بود و چگونه می توان زشت و زیبایی سخنی را که به عقیده خود گوینده بر پایه ای استوار نیست،سنجش کرد؟ (1)

سقراط در یکی از مکالمات خود به شاگردش فیدون می گوید:بدترین مصیبت ها آن است که کسی از تعقل گریزان باشد.ای فیدون مصیبت بزرگ این است که شخص به جای آن که خود را قاصر و عیب را از بی بصیرتی و بی وقوفی خود بداند،تعقل و استدلال را مطلقاً باطل پنداشته،از آن گریزان گردد و خود را از علم و دریافت حقیقت بی بهره سازد. (2)

میرزامهدی اصفهانی،استدلال شیطان را بر سجده نکردن بر آدم علیه السلام،استدلال برهانی محسوب می دارد و آن را همان قیاسی قلمداد می کند که در روایات مذمت شده است. (3)

آشکار است که آنچه را ایشان قیاس منطقی می نامد،قیاس فقهی و تمثیل منطقی است و ایشان آن دو را با هم در آمیخته و حد و مرزشان مراعات نکرده است.استدلال و بیان شیطان در سجده نکردن بر آدم،یک قیاس فقهی و تمثیل منطقی است که در آن سرایت حکم ِیک جزئی است به جزئی دیگر.در حالی که مسیر حکم در قیاس منطقی،سیر کلی به سوی جزئی است.

به فرموده آیت الله جوادی آملی:«کاملاً صحیح است که روایات زیادی در مذمت قیاس وارد شده است اما آنها ناظر به قیاسی است که عامه و فقهای اهل

1- (1) .همان،ص7.
2- (2) .همان،ص7 و 8.
3- (3) .مصباح الهدی،ص6 و 11.