تفکر عقلی در کتاب و سنت صفحه 147

شعور همگانی موجودات

آیات و روایاتی که بر شعور همگانی موجودات دلالت می نماید،بسیارند.در سُور مسبّحه یعنی سوره هایی که با تسبیح آغاز می شوند،از تنزیه خداوند و تسبیح همگان و لزوم همراهی انسان با آنها سخن رفته است.آنچه از آیات و روایات در باب شهادت زمین و گواهی مخلوقات و یا گفت وگوی روزانه زمین و آسمان با انسان و یا سوگواری زمین در رحلت اهل ایمان آمده است،از دیگر شواهد قرآنی و روایی است.

مبنای فلسفی ای که می تواند این حقیقت را برهانی نماید،اصالت هستی و بساطت و تشکیک آن است.زیرا بر اساس این اصول سه گانه،اگر کمالی از کمالات برای مرتبه ای از مراتب وجود ثابت شود و آن کمال از کمالات حقیقی ای باشد که مستند به اصل وجود در آن مرتبه است،برای دیگر مراتب وجود نیز اثبات خواهد شد.

برهان مطلب این است که:در غیر این صورت،ترکیب از اصل هستی و آن کمال در آن مرتبه لازم می آید.بنابراین برای گریز از محذورِ ترکیب باید هر کمالی که برای مرتبه ای اثبات می شود،به دیگر مراتب نیز به صورت مشکک استناد داده شود.به عنوان مثال اصل ضرورت آنگاه که برای مرتبه واجب اثبات می شود،برای دیگر مراتب نیز به صورت مشکک یعنی نه به صورت ضرورت ازلیه که ناشی از شدت مرتبه آن است،بلکه به صورت ضرورت های ذاتی و وصفی اثبات می گردد و همچنین تجرّد،آنگاه که برای مرتبه ای از مراتب وجود اثبات می گردد،برای دیگر مراتب نیز در قالب تشکیک و به صورت هرچند ضعیف اثبات می شود.بدین ترتیب علم نیز از آنجا که یک کمال وجود است،چون در