تفکر عقلی در کتاب و سنت صفحه 171

مرحوم فارابی:«العله ما یجب ان یوجد مع المعلول». (1)اشاره جناب فارابی در این تعریف به علل حقیقی است و اشراف و احاطه وجودی آنها را بر معلول هایشان خاطر نشان ساخته است.

مرحوم ابن سینا:«ان العقله هی کل ذات یلزم منه ان یکون وجود ذات اخری انما هو بالفعل من وجود هذا بالفعل». (2)در این تعریف جناب شیخ اشاره می کند که تحقق علت تامه و بالفعل مساوی با تحقق معلول است و سنخیت و هماهنگی بین علت و معلول مورد توجه قرار گرفته است.

مرحوم خواجه نصیرالدین طوسی:«کل شیء یصدر عنه امر امّا بالاستقلال او بالانضمام فانه عله لذلک الامر و الامر معلول له». (3)علت تامه بر دو قسم است:علت تامه بسیط و علت تامه مرکب.در این تعریف مرحوم خواجه به این تقسیم بندی اشاره کرده است.

مرحوم صدر المتألهین:«العله لها مفهومان:احدهما هو الشیء الذی یحصل من وجوده شیء آخر و من عدمه عدم شیء آخر و ثانیهما هو ما یتوقف علیه وجود الشیء فیمتنع بعدمه و لا یجب بوجوده». (4)در این تعریف ملاصدرا،علت تامه و علت ناقصه را بیان کرده است.

مرحوم فیض کاشانی:«السبب و یقال له العله ما یجب الشیء بوجوده و یمتنع بعدمه». (5)در این تعریف به این نکته توجه داده شده است که بود و نبود معلول وابسته به علت است.

1- (1) .ابونصر فارابی،التعلیقات،تحقیق دکتر جعفرآل یاسین،ص132.
2- (2) .ابن سینا،رسائل.
3- (3) .ابوالحسن شعرانی،کشف المراد،شرح تجرید الاعتقاد(ترجمه و شرح فارسی)،فصل سوم،ص124.
4- (4) .ا المتعالیه فی الاسفار الیه الاربعه،ج2،ص127.
5- (5) .فیض کاشانی،اصول المعارف،با مقدمه جلال الدین آشتیانی،ص57.