تفکر عقلی در کتاب و سنت صفحه 242

چرا که سر از اجتماع نقیضین در می آورد و محال است.چون کلمه من اشاره به ثبوت و هستی است و کلمه نیستم انکار ثبوت و هستی و جمع آن دو نشاید و در صورتی که اجتماع نقیضین محال نباشد،یک شیء در حالی که برای خود ضرورت دارد،از خود سلب می گردد.

به تعبیر مرحوم علامه طباطبایی:«فان ضروره ثبوت الشیء لنفسه بمعنی عدم الانفکاک حال الوجود من دون ان یکون الذات عله لنفسه». (1)

ضروری بودن ثبوت شیء برای خودش،بدین معناست که شیء در حال وجودش از خودش منفک نمی شود،بدون آن که ذات شئ،علت برای خودش باشد.

اما سابقه نیستی ما-حال که روشن شد شیء در حال وجودش از خودش منفک نمی شود-دو فرض برای آن متصور است:یا وجود ما برخاسته از ذات ماست،یعنی وجود عین ذات ماست و یا این که چنین نیست.

در صورت اول،شیء،واجب الوجود و ازلی و ابدی است و در صورت دوم شیء ممکن است و در اصل پیدایش،نیاز به علت دارد و این امری روشن و آشکار است که مقدار سن و عمر ما نشان دهنده سابقه نیستی ماست.به عبارت دیگر ما یا واجبیم یا ممکن.واجب نیستیم به علت ضعف و و زوال و حرکت و احتیاج و هزاران وجه نقص دیگر.پس ممکن هستیم.در این صورت باز دو وجه مطرح می شود:یا ممکن قدیم زمانی است و حادث ذاتی یا حادث زمانی است و حادث ذاتی.قدیم زمانی ممکنی است که ذاتاً و فعلاً مجرد است و همان عقول فلسفی نامیده می شود.در حالی که ما برای کارهای روزمره از ابزارهای مادی بهره می گیریم.

از این رو ما جزء موجودات ممکنی هستیم که از سابقه حدوث زمانی