تفکر عقلی در کتاب و سنت صفحه 55

افاضه کننده صورت های علمی

افاضه کننده صورت های عقلی کلی،جوهر عقلی مفارق از ماده است که نزد آن،تمام صورت های عقلی کلی موجود است.از آن جهت که این صور علمی،مجرّد از ماده بوده و بر نفس افاضه می گردد،پس افاضه کننده ای برای آن صورت ها وجود دارد.حال سه فرض در این باب متصوّر است:

1.افاضه کننده صورت های علمی،نفس باشد.

2.افاضه کننده صورت های علمی،ماده باشد.

3.افاضه کننده صورت های علمی،عقل(عقل منفصل)باشد.

اما فرض اول صحیح نیست؛زیرا که مستلزم آن است که شیء واحد هم فاعل باشد و هم قابل و این محال است.به این معنا که از طرفی،نفس پذیرای صورت های علمی است و قابل است و قابل می باید فاقد چنین صورت هایی باشد و از طرف دیگر نفس،افاضه کننده صورت های علمی است و واجد است.چون تا صورت های علمی را دارا نباشد نمی تواند آنها را افاضه کند و چون قابلیت از فقدان و ناداری ناشی می گردد و واجدیت از دارایی،جمع آن دو(فقدان و وجدان)محال است.

فرض دوم نیز صحیح نیست،زیرا موجود مادی از حیث مرتبه وجودی ضعیف تر از موجود نفسانی است.چرا که نفس مجرّد است و در رتبه وجودی از موجود مادی برتر و شدت وجودی آن اقوی است و در باب علیت اثبات گشته است که علّت می باید از حیث درجه وجودی بر معلول خود برتری داشته و اشرف باشد؛چرا که کار آن افاضه است و کار معلول،استفاضه.در نتیجه فرض سوم متعین می گردد که افاضه کننده صورت های علمی،جوهر عقلی مجرد است که به فرموده مرحوم علامه طباطبایی:«این چنین عقلی،نزدیک ترین عقول مجرد