تفکر عقلی در کتاب و سنت صفحه 57

عقل مفارق

حکما جوهر را به جسمانی،نفسانی و عقلانی تقسیم نموده اند.(بحث انواع جوهر مادی و مجرد و اختلاف دیدگاه فلاسفه در این مسئله موضوعی خارج از بحث ماست)

به بیان مرحوم صدرالمتألهین،جواهر موجود به اعتبار تأثیر و تأثر تقسیم به سه قسم می گردند:یک قسم از آنها مؤثّر است ولی اثر نمی پذیرد که از آن تعبیر به عقول مفارق می گردد و قسم دیگر اثر می پذیرد ولی اثر نمی گذارد؛مانند اجسام مکان گیر که قابل تقسیم اند و قسم سوم هم اثر می گذارد و هم اثر می پذیرد به تأثیر از عقول مفارق و در اجسام اثر می گذارد که آنان را نفوس گویند. (1)

منظور از جوهر عقلانی،حقایق مجرد و بسیط و نوری و مفارق هستند که ذاتاً و فعلاً مجردند و به حسب شدت وجودی شان در سلسله ای طولی قرار گرفته اند اولین آنها در اصطلاح فلسفی که مقرّب ترین آنهاست به خداوند بزرگ،عقل اوّل است و آخرین و پایین ترین آنها از حیث وجودی،عقل فعّال است و تفاوت عقل مستفاد(از جمله مراتب عقل نظری انسان)با عقل فعّال در این است که عقل فعّال از ابتدا مجرد بوده است و لکن عقل مستفاد از دیدگاه مرحوم صدرالمتألهین از ماده شروع کرده تا مجرد شده است.چرا که ایشان نفس را جسمانیه الحدوث و روحانیه البقاء می داند.پس نیرویی که عقل انسان را از بالقوه بودن به مرحله مستفاد می رساند،همان عقل فعّال است که رشد و تربیت جهان ما به او سپرده شده است. (2)باید توجه داشت که اطلاق عقل بر جواهر عقلانی مفارق و از جمله عقل فعّال،ربطی به عقل به معنای قوه درک کننده مفاهیم کلی ندارد.