تفکر عقلی در کتاب و سنت صفحه 58

عقل قطعی و فلسفی

عقل در این مبحث به معنای نیروی ادراکی ناب است که از گزند وهم و خیال و قیاس و گمان مصون است و پیش از هرچیز گزاره اولی،یعنی اصل تناقض را به خوبی می فهمد و در ظلّ آن،گزاره های بدیهی را کاملاً ادراک می نماید؛مانند بطلان جمع دو ضد،جمع دو مثل،دور و سلب شیئ از نفس.

چه این که ضرورت ثبوت شیئ برای نفس خود را نیز به عنوان بدیهی نه اوّلی ادراک می نماید و در فرق میان اوّلی و بدیهی چنین می یابد که اولی غنی از دلیل است و بدیهی مستغنی از آن،نه غنی از آن.آنگاه سایر مطالب نظری را با ارجاع به بدیهی مبین می نماید و شعاع چنین عقل نظری کلی نگر و جهان بین که بَطَل عرصه فلسفه بطلان ناپذیر الهی است حکمت عملی را در بر می گیرد.زیرا حکمت عملی شامل اخلاق،فقه و حقوق در ردیف علوم جزئی است و تحت اشراف علم کلی و فلسفه اعلی است. (1)

به فرموده مرحوم علامه طباطبایی:انسان به مقتضای شعور انسانی و نهاد خدادادی خود چیزهایی را درک می کند که در میان آنها یک سلسله قضایایی است که در صحّت آنها هیچ گونه تردید نداشته و اضطراراً آنها را می پذیرد؛مانند این که یک،نصف دو است و چهار از دو بیشتر است.این گونه ادراکات و تصدیقات را عقل قطعی می نامیم و معنای حجّیت آنها همان قبول اضطراری ماست و اگر بخواهیم مجهولی از مجهولات مسائل مبدأ و معاد و کلیات آفرینش را با این گونه معلومات بدیهی اضطراری حلّ نماییم،اصطلاحاً این بحث را بحث فلسفی می نامیم. (2)اصول منضبط عقلی و راهکار