تفکر عقلی در کتاب و سنت صفحه 86

دو قسم مطبوع و مسموع تقسیم نموده اند.البته بیانی هم در نهج البلاغه مؤید این کلام وجود دارد:

رأیت العقل عقلین فمطبوع و مسموع

ولاینفع مسموع اذا لم یک مطبوع

کما لاینفع الشمس وَ ضُوء العین ممنوع (1)

عقل بر دو قسم است:مطبوع و مسموع و تا عقل مطبوع در وجود انسان نباشد،عقل مسموع سودی نمی بخشد؛همچنان که وقتی چشم ناتوان باشد،نور خورشید نفعی نمی رساند.حضرت در نهج البلاغه تحت عنوان علم،همین تقسیم بندی را آورده اند:«العلم علمان:مطبوع و مسموع و لاینفع المسموع اذا لم یکن المطبوع.» (2)

مؤلف کتاب مفردات،عقل مطبوع را قوه ای تعریف کرده است که آماده دریافت علم و پذیرای آن است و عقل مسموع را علمی می داند که توسط عقل مطبوع کسب می گردد. (3)

جناب ابن میثم درباره علم مطبوع و مسموع معتقد است که مقصود امام علیه السلام از علم مطبوع،عقل بالملکه است یعنی استعداد رسیدن به علوم اکتسابی از طریق علوم بدیهی و ضروری و مقصود از علم مسموع همان شنیده های دانشمندان است. (4)

ابن ابی الحدید در این باره می گوید:مردم دو گروه اند.عده ای بدون تأمل و تدبّر به نتیجه می رسند.اینها از عقل غریزی یا مطبوع برخوردارند و عده ای

1- (1) .مفردات الفاظ القرآن،ص579.
2- (2) .گردآوری سیدرضی،نهج البلاغه،ترجمه محمد دشتی،حکمت 331.
3- (3) .مفردات الفاظ القرآن،ص578.
4- (4) .کمال الدین میثم بحرانی،شرح نهج البلاغه ابن میثم،ج5،ص693.